«Δόλος και απάτη»

Το σανίδι της Σκηνής αλλά και από την αρχή της θεατρικής τέχνης στα αρχαία αμφιθέατρα πολύ συχνά λειτούργησε ως Σχολείο της κοινωνίας, γιατί απευθύνθηκε περισσότερο στον πολίτη και λιγότερο στον θεατή. Γι’ αυτό συναντάμε στην ιστορία του θεάτρου από γεννήσεώς του έως σήμερα χρήσεις της γοητείας της θεατρικής πράξης για δημόσια έκθεση ιδεών, για ηθικά προτάγματα, για πολιτική προπαγάνδα, για φρονηματισμό των μαζών, για ανάμνηση ξεχασμένων ιστορικών εμπειριών αλλά και ανάδυση στη μνήμη τραυμάτων ή και θαυμάτων της συλλογικής προσπάθειας λαών ή κοινωνικών τάξεων. Το θεατρικό σανίδι έγινε βήμα για την υπεράσπιση των δικαίων, για την προβολή ταξικών συμφερόντων, διεκδικήσεων αδικημένων μειοψηφιών, θυμάτων γενοκτονιών, δικαστικών αποφάσεων, καταπάτησης συνδικαλιστικών ελευθεριών. Στο θέατρο από την εποχή ήδη του Αριστοφάνη ετέθησαν με τόλμη τα δικαιώματα της γυναίκας στον έρωτα, στην πολιτική, στη μόρφωση. Ηδη στις «Ικέτιδες» του Αισχύλου (467 π.Χ.) συζητείται το δικαίωμα της γυναίκας να επιλέγει ελεύθερα χωρίς γονικές ή κοινωνικές ντιρεκτίβες τον ερωτικό της σύντροφο. Και στο ίδιο έργο, σχεδόν με επίκαιρο προβληματισμό, προβάλλεται το δικαίωμα ενός πολίτη να έχει την προστασία των πολιτικών και των ηθικών του αρχών, να διεκδικεί άσυλο και να του παρέχεται όταν διώκεται για τις ιδέες του ή τη διαφορετικότητά του στη χώρα του.

Ετσι έχουμε θεατρικές παραστάσεις ντοκουμέντα, αγκιτάτσια προπαγάνδας, διαμαρτυρίας, κοινωνικής ευαισθητοποίησης και ιστορικής ενημέρωσης. Υπάρχουν ιστορικά γεγονότα που εκ των πραγμάτων και των συνθηκών έχουν μια θεατρικότητα, όταν έχουν πραγματοποιηθεί σε δημόσιους χώρους ενώπιον κοινού, θεατών, ακροατών, συνέδρων, εχθρών, δικαστικών ακροατηρίων. Εξάλλου εμπειρικά γνωρίζουμε πως θεατρικά έργα που αναπαριστούν διάσημες δίκες έχουν τεράστια προσέλευση κοινού.

Ο «Επιτάφιος» του Περικλέους, η απολογία του Σωκράτη, η δίκη της Ζαν ντ’ Αρκ, ο Ροβεσπιέρος πριν από την καρατόμηση, ο Δαντών, ο λόγος του Κολοκοτρώνη στην Πνύκα, ο λόγος του Αποστόλου Παύλου στην Πνύκα, ο λόγος του Τσόρτσιλ στη Βουλή των Κοινοτήτων με την έναρξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου που έταζε στους Βρετανούς «Αίμα και δάκρυα», η απολογία του Μπελογιάννη στο Στρατοδικείο αλλά και οι υλακές του Αδόλφου Χίτλερ στη Νυρεμβέργη ενώπιον ενός παραληρούντος «γοητευμένου» γερμανικού λαού εκατομμυρίων, ο λόγος του Γεωργίου Παπανδρέου στο Σύνταγμα μετά την Απελευθέρωση και ο λόγος του Κωνσταντίνου Καραμανλή στη Θεσσαλονίκη μετά την επιστροφή του και την επιστροφή της Δημοκρατίας το καλοκαίρι του 1974. Ολα αυτά έχουν μια έντονη θεατρικότητα που έρχεται από πολύ μακριά, πριν από την ανάδυση στον ορίζοντα του πολιτισμού του 6ου π.Χ. αιώνα της τέχνης του θεάτρου. Και πυρήνας τους είναι ο Ομηρος. Οι αγορεύσεις στην «Αγορά Λαού» των ηγετών, οι δημόσιες αντιπαραθέσεις ιδεών, προκαταλήψεων, παθών, ηθών και συμφερόντων, οι καβγάδες με έντονη ιλαροτραγική διάθεση όπως το επεισόδιο με τον Θερσίτη, η πρεσβεία προς τον χολωμένο Αχιλλέα για να μεταστραφεί η εμμονή του στην αποχή από τη μάχη, η κάθοδος στον Αδη του Οδυσσέα και η συνομιλία του με τις «σκιές καμόντων» και τα «κάρηνα αμενηνά» είναι τα αρχέτυπα της μιμητικής πράξεως ζώντων, πράξεων τελείων και σπουδαίων.

Οπως οι δημόσιες δίκες έχουν ένα θεατρικότατο τελετουργικό και κατ’ εξοχήν αντιπαράθεση, σύγκρουση διανοιών και ηθών, ρητορικών επιδείξεων, επιχειρηματολογίας και εντάσεων, έτσι και το Κοινοβούλιο είναι ένα δημόσιο Βήμα – Σκηνή όπου αποθεώνεται ό,τι απογείωσε αισθητικά το θέατρο: ο Διάλογος, η σύγκρουση, η αντιπαράθεση διανοιών και ηθών, λογικών αποδείξεων και συναισθηματικών εκτονώσεων.

Οταν λοιπόν ένα δικαστικό τελετουργικό (π.χ. η «Η Δίκη των έξι», η «Υπόθεση Ντρέιφους», «Η Δίκη των Πιθήκων», αναφέρομαι σε τρεις ελληνικές μεταφορές δικών στη Σκηνή) γίνεται θεατρικό γεγονός, σκοπό κυρίως δεν έχει την καθ’ εαυτή θεατρική αισθητική αλλά τη μετατροπή της σκηνής σε δημόσιο βήμα με σκοπό την ευρύτερη ενημέρωση, την ιστορική τεκμηρίωση, τη λειτουργική και παιδευτική επιρροή στην ανθρώπινη μνήμη, τη συλλογική μνήμη.

Για λίγες μέρες και στο Θέατρο Κυκλάδων – Λευτέρης Βογιατζής είχαμε την τύχη να δούμε στην Αθήνα μια παραγωγή του χανιώτικου θιάσου Μνήμη του Μιχάλη Βιρβιδάκη, μια σκηνική «μίμησιν» των αγορεύσεων του Ελευθερίου Βενιζέλου στη Βουλή των Ελλήνων την άνοιξη του 1932. Με την παράλληλη στην οθόνη προβολή ντοκουμέντων από τα γεγονότα της ταραγμένης εποχής (Διχασμός, Μικρασιατική Καταστροφή, αυτοεξορία του Εθνάρχη) ο ίδιος ο Μιχάλης Βιρβιδάκης μεταμορφωμένος εκπληκτικά σε Βενιζέλο, άπλωσε μπροστά στο σύγχρονο κοινό γεγονότα που σε λίγο γίνονται εκατό ετών και που όμως έχουν να κάνουν με τις ίδιες πληγές, τα ίδια τραύματα, τις ίδιες πολιτικές τυφλότητες, τις ίδιες ιδεοληπτικές παθογένειες, τα ίδια και παρόμοια σύνδρομα της κομματίλας και λαμογιάς, των ιδιοτελών συμφερόντων, των μικρονοϊκών αντιδράσεων μικρών ανθρώπων μπροστά στα μείζονα προβλήματα του έθνους και της κοινωνίας πολιτών.

Ακούγοντας τις αγορεύσεις του Βενιζέλου για τα προβλήματα του δημόσιου δανεισμού, την έλλειψη διάθεσης της αντιπολίτευσης για εθνική συμφιλίωση, για τις συμπαιγνίες των συμμάχων, εταίρων, δανειστών και οργανωμένων συμφερόντων έχεις την εντύπωση πως το παρελθόν σαν οδοστρωτήρας έρχεται και σαρώνει το παρόν, το φάντασμα του διχασμού, της κομματοκρατίας, της ιδιοτέλειας, της λυκοφιλίας παράταιρων συμφερόντων εμφανίζεται στις επάλξεις του σήμερα. Βρικολακιάζουν ο διχασμός, το μίσος, η διχόνοια, οι «δημόσιες αμαρτίες» που έγραφε ο Σεφέρης το 1944, «ο δόλος και η απάτη» η αιώνια παθογένεια του τόπου που έγραφε ο Μακρυγιάννης.

Ποιος άραγε σε ένα «σίριαλ» θα καταγράψει θεατρικότατα την εξορία του Μιλτιάδη, τον διωγμό του Θεμιστοκλή, τη δολοφονία του Καποδίστρια, την ήττα του Τρικούπη, το ανάθεμα και τις απόπειρες εναντίον του Βενιζέλου;

Ο Ζαχαριάδης κρεμάστηκε προδομένος από τους πάτρωνές του, ο Σιάντος χαρακτηρίστηκε προδότης, ο Καραγιώργης εξαφανίστηκε κάπου στο Παραπέτασμα και ο Πλουμπίδης δικασμένος σε θάνατο, όταν εκτελέστηκε οι σύντροφοί του διέδωσαν πως ως προδότης φυγαδεύτηκε στην Αμερική.

Οσο για τον Αρη Βελουχιώτη, τη μέρα που τον περικύκλωσαν οι χωροφύλακες, διάβασε στον «Ριζοσπάστη» την αποκήρυξη του Ζαχαριάδη που σε κύριο άρθρο τον χαρακτήριζε «Καπετάν Μιζέρια».

«Αν μισούνται ανάμεσά τους, δεν τους πρέπει ελευθεριά» (Δ. Σολωμός).