Η φωνή της γραφής

Το θέατρο γεννήθηκε στη δημοκρατική Αθήνα μέσα σ’ ένα καθεστώς όπου κυριαρχούσε και θριάμβευε ο προφορικός λόγος. Μόνο η αρχιτεκτονική, ιδιαίτερα η δημόσια, και ο χορός από τις τέχνες απευθύνονταν στο μάτι. Η μουσική, η ρητορική, η λογοτεχνία (έπος, λυρισμός), ο επιστημονικός διάλογος απευθύνονταν κυρίως στο αφτί. Πολύ λίγοι άνθρωποι γνώριζαν γραφή και ανάγνωση πέρα από τη λεγόμενη στοιχειώδη γνώση για να μπορούν να διαβάζουν τους νόμους και να ψελλίζουν, όσοι είχαν οικοδιδάσκαλο εγγράμματο δούλο – παιδαγωγό, τα ομηρικά έπη.

Εξάλλου ο μεγάλος παγκόσμιος πολιτισμός ήταν προφορικός. Τα ινδικά, τα βαβυλωνιακά, τα περσικά, τα αιγυπτιακά και τα έργα της λαϊκής λογοτεχνίας των Σουμερίων μεταδόθηκαν όπως και τα ομηρικά έπη από ραψωδούς και αργότερα στην Ασία από παραμυθάδες στα παζάρια.

Τα δημοτικά τραγούδια όλων των λαών της οικουμένης μεταδόθηκαν και λειάνθηκαν από γενιά σε γενιά από ανώνυμους στα γλέντια, στις κηδείες, στους γάμους, στις συμφορές, στις νίκες και στις μεγάλες μελαγχολίες.

Θυμίζω πως ο Μακρυγιάννης, γνωστός δημιουργός δημοτικού τραγουδιού, όταν ο Κιουταχής πολιορκούσε την Ακρόπολη, στο γιατάκι του παρέα με τον Γκούρα που τον είχαν εγκαταλείψει οι Αρβανίτες του ασκεριού του, αφού πρόσφερε ξερό ψωμί και ελιές και ήπιαν λίγο κρασί άρχισε να τραγουδάει το: «Ο ήλιος εβασίλεψε και το φεγγάρι εχάθη, Ελληνά μου». Ο Γκούρας του είπε: «Πάρα χλιβερό το τραγούδι σου, Γιάννη» και ο Μακρυγιάννης: «Είχα κέφια»!

Ο «Ερωτόκριτος», λόγιο έπος που οι φιλόλογοι έχουν εξαντλήσει τις οφειλές στην ιταλική και στο βάθος γαλλική λογοτεχνική παράδοση, διαδόθηκε μέσα στους αιώνες από αγράμματες γριές και λυράρηδες που δεν το είχαν ποτέ δει ως κείμενο.

Ακόμα και η μελωδία πάνω στην οποία ο Ρήγας Βελεστινλής έβαλε τους στίχους του «Θουρίου» του ήταν γνωστό λαϊκό σουξέ της εποχής του Λάμπρου Κατσώνη, όπως απέδειξε η έρευνα.

ΠΡΟΦΟΡΙΚΗ ΑΝΑΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ. Αν κάνω αυτή την πρόχειρη περιοδεία διάχυσης της μεγάλης ποιητικής, πεζογραφικής, αφηγηματικής λογοτεχνίας από τη γένεσή της έως την εφεύρεση της τυπογραφίας και έως πρόσφατα στα λαϊκά στρώματα είναι για να δείξω πως υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα στην ανάγνωση γραπτού κειμένου και προφορικής παράδοσης λογοτεχνικού έργου. Το θέατρο είναι τέχνη που στηρίζεται στον ρυθμό και στην υπόγεια μουσικότητα του κειμένου. Απευθύνεται βέβαια και στο αφτί και στο μάτι (λέξις, μέλος, όψις στα στοιχεία της αριστοτελικής τής των πραγμάτων συστάσεως) αλλά το κείμενο, έστω κι αν είναι γραμμένο, χειρόγραφο ή έντυπο, οφείλει να γίνει προφορικό, να αρθρωθεί από τα χείλη των ηθοποιών και να πάει να σφηνωθεί στο αφτί του θεατή που εκτός από θεατής είναι και ακροατής. Εξάλλου τα μεγάλα έργα του παγκόσμιου θεάτρου πριν και μετά τη γραφή και την τυπογραφία είναι πρόκληση για προφορική αναδημιουργία. Ο ηθοποιός και ο σκηνοθέτης αντιμετωπίζουν το κείμενο ως μουσική παρτιτούρα που απαιτεί φωνητική ερμηνεία.

Οι μεγάλοι ποιητές του θεάτρου και οι πλέον ρεαλιστές και νατουραλιστές όταν γράφουν γνωρίζουν πως το κείμενό τους θα πρέπει να ειπωθεί κι όχι να διαβαστεί, άρα θα πρέπει να γράψουν προφορικό λόγο!!

Τα τελευταία χρόνια η μεγάλη σπάνις νέων θεατρικών κειμένων διεθνώς και οι μεγάλες οικονομικές απαιτήσεις εν μέσω κρίσης αποκλείουν τα πολυπρόσωπα και πολυδάπανα έργα ποιητικά ή ρεαλιστικά του παγκόσμιου δραματολογίου, οδήγησαν τους ανθρώπους του θεάτρου στα μεγάλα πεζογραφικά ή επικά κείμενα, έτσι απαιτήθηκε να εφευρεθεί μια νέα μέθοδος ώστε τα κείμενα που προορίζονταν από τον δημιουργό τους να διαβαστούν κατά μόνας να αντιμετωπιστούν ως ακρόαμα που θα το απολαύσουν πολλά αφτιά κι όχι μάτια.

Πώς λοιπόν ένας θεατρικός λειτουργός πρέπει να διεισδύσει σ’ ένα πεζογράφημα που ο συγγραφέας του δεν διανοήθηκε ποτέ πως θα έχει ακροατές αντί αναγνώστες;

Το μεγάλο μυστικό βρίσκεται στον ίδιο τον πυρήνα κάθε τέχνης. Στον ΡΥΘΜΟ. Ο ρυθμός είναι το μεδούλι του χορού, της λογοτεχνίας, της μουσικής, της αρχιτεκτονικής, του προφορικού λόγου, των εικαστικών τεχνών.

Στην αρχαία λογοτεχνία και στη νεότερη π.χ. ελληνική είτε ο λόγος έχει προσωδία (εναλλαγές μακρών και βραχειών συλλαβών) είτε τονικότητα (εναλλαγές άτονων και τονισμένων συλλαβών) αλλάζει πιθανόν ο τρόπος εκφοράς αλλά ο ακροατής αντιλαμβάνεται το ρυθμικό σχήμα και ευφραίνεται με την πρωτοτυπία των ρυθμικών ποικιλιών. Αρα ο ηθοποιός που θα κληθεί να αποδώσει με τη φωνή του ένα πεζό κείμενο θα πρέπει να καταβυθιστεί στα ρυθμικά υπόγεια του κειμένου και να βρει την κλίμακα που θα μετατρέψει το γραπτό οπτικό κείμενο σε προφορική παρτιτούρα και εν συνεχεία σε ακρόαμα. Εχω παρακολουθήσει καταστροφικές αποδόσεις διάσημων ξένων και ελληνικών πεζών κειμένων από απροβλημάτιστους ηθοποιούς.

Κυρίως νέοι Ελληνες καλοί εν γένει ηθοποιοί που δεν έχουν διδαχθεί χωρίς να φταίνε μεγάλα κείμενα της καθαρεύουσας (Ροΐδη, Βιζυηνό, Μωραϊτίδη, Παπαδιαμάντη, Πιτσιπιό, Ραγκαβή) δεν μπορούν να βρουν την κρυμμένη μουσική διότι αγνοούν συντάγματα, λεξιλόγιο και ετυμολογικό. Ο Δήμος Αβδελιώδης, ένας ευαίσθητος δέκτης της λαϊκής λαλιάς, όπως το έδειξαν τα έξοχα κινηματογραφικά του ποιήματα, τα τελευταία χρόνια έχει επιδοθεί σε μια σε βάθος μουσική αξιοποίηση του ελληνικού λόγου ως ρυθμικού οικοδομήματος.

Δοκίμασε τη μέθοδό του στον Σολωμό, στον Βιζυηνό, στον Καραγκιόζη, στον Παναΐτ Ιστράτι.

Τώρα κατέφυγε στη μεγάλη μουσική φούγκα του Παπαδιαμάντη. Ο Παπαδιαμάντης έχει ατυχήσει συχνά σε χείλη ανίδεα αλλά έχει ευτυχήσει σε μια θεμελιώδη μουσική ανάγνωση της «Νοσταλγού» του Στάθη Λιβαθινού.

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. Τώρα ο Αβδελιώδης προτείνει μια τελείως προσωπική μουσική ρυθμική ροή που ξεκινά από τον ρυθμό του συναξαριστή και τα ηχηρά ιδιόμελα της ορθόδοξης παρασημαντικής.

Ακουσα και είδα τα δύο διηγήματα του Σκιαθίτη από τον νέο Θεμιστοκλή Καρποδίνη. Ηταν δομημένο το ακρόαμα πάνω σε ιλιγγιώδεις ρυθμούς και χορική τραγική στόχευση. Συχνά όμως ο ρυθμός δυσκόλευε την προσέγγιση της ουσίας του αφηγηματικού μέρους του κειμένου. Ηταν σαν να «καβάλαγαν» τα κρουστά τη ροή της μελωδικής γραμμής.

Παρ’ όλα αυτά το όλον εγχείρημα καθήλωσε ένα πυκνό κοινό απροετοίμαστο για μια τέτοια αισθητική ερμηνεία.

Συγγραφέας: Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης
Θεατρική προσαρμογή, σκηνικά, σκηνοθεσία: Δήμος Αβδελιώδης
Μουσική: Βαγγέλης Γιαννάκης
Ερμηνεία: Θεμιστοκλής Καρποδίνης
Επόμενες παραστάσεις: Από τον Οκτώβριο στο Θέατρο Τζένη Καρέζη (Ακαδημίας 3, τηλ. 210-3636.144)