Η τελευταία έξοδος

Δεν υπάρχει άνθρωπος που θα χειριζόταν ένα αρχείο όπως αυτό του Μ. Καραγάτση για πενήντα πέντε ολόκληρα χρόνια – τόσα ακριβώς έχουν μεσολαβήσει από την αποδημία του – και δεν θα είχε συντριβεί. Αντίθετα η κόρη του Μαρίνα, χωρίς να πάψει στιγμή να επιμελείται μια συγκλονιστική, αλλά και δυσβάστακτη κληρονομιά, ανέπτυξε όλες τις χάρες ενός αυτόφωτου ταλαντούχου δημιουργού. Απόδειξη, το αφηγηματικό της έργο «Το ευχαριστημένο» αλλά και τόσα άλλα.

«Φωτογραφίες προπολεμικές και της Κατοχής» γράφει η καρτελίτσα που είναι κολλημένη στο μακρόστενο πορτοκαλί κουτί του Zonar’s με την πράσινη διαγώνια κορδέλα του. Είχα περάσει, ως συνήθως, ώρες ψαχουλεύοντας διάφορα κουτιά με παλιές φωτογραφίες – του Zonar’s ήταν το τελευταίο – και ενώ ήμουν έτοιμη να το βάλω στη θέση του, αίφνης μια τόση δα μικρή φωτογραφία πήγε και μπλέχτηκε στα δάχτυλά μου, λες και επιθυμούσε σώνει και καλά να επιβάλει την παρουσία της: ήταν η γιαγιά Ανθή, η μητέρα του μπαμπά μου, και ο αδελφός της, ο θείος Βασιλάκης Μουλούλης, δικηγόρος. Τα δύο αδέλφια βρίσκονται στο καφενεδάκι ενός πάρκου που κατά πάσα πιθανότητα είναι ο Βασιλικός Κήπος και υποθέτω πως πρέπει να είναι η αρχή της άνοιξης, αφού δεξιά τον κορμό του δέντρου αγκαλιάζει ολάνθιστο παρτέρι. Εντύπωση μου κάνει η κουρασμένη όψη του προσώπου της γιαγιάς και τα βαθουλωμένα σκοτεινά μάτια της. Προσπαθώ να μαντέψω πότε περίπου θα πρέπει να τραβήχτηκε η φωτογραφία. Καταλήγω στην άνοιξη του ’45 γιατί την επόμενη άνοιξη δεν την πρόλαβε η γιαγιά. Πέθανε στις 25 Μαρτίου του ’46 ύστερα από μια βαριάς μορφής στηθάγχη. Με τον αδελφό της, τον Βασιλάκη, που πρόσφατα είχε χηρέψει, συγκατοικούσαν στο σπίτι της στην οδό Τύχης 5 από τον Δεκέμβριο του ’44, όταν το δικό του σπίτι, που βρισκόταν στην Πλατεία Αγίου Γεωργίου στην Κυψέλη, ανατινάχτηκε από τον ΕΛΑΣ για να στηθούν εκεί οδοφράγματα. Πάντως, ένα είναι σχεδόν βέβαιο: τη φωτογραφία την έχει τραβήξει ο μπαμπάς μου γιατί έχει μια ατμοσφαιρική ποιητικότητα κοινή και σε άλλες φωτογραφίες του εκείνης της εποχής. Ισως λοιπόν αυτή να είναι και η τελευταία έξοδος, μια έξοδος θα έλεγα αποχαιρετιστήρια της Ανθής Ροδοπούλου, μαζί με τον Δημητράκη, το αγαπημένο στερνοπαίδι της. Ξαφνικά όμως συμβαίνει κάτι το αδιανόητο: η εικόνα για κλάσματα δευτερολέπτου αρχίζει να φλουτάρει και αμέσως μετά ως διά μαγείας νετάρει πάλι, αποκαλύπτοντας τώρα μια ριζική αλλαγή του σκηνικού περίγυρου. Τη θέση του πάρκου έχει πάρει ένα μικροαστικό σαλονάκι με έναν παλιομοδίτικο καναπέ στο βάθος, ένα τραπεζάκι στο κέντρο και δυο πολυθρόνες δεξιά και αριστερά, όπου πάλι κάθονται τα δύο αδέλφια, διατηρώντας την ίδια ακριβώς στάση που είχαν και στη φωτογραφία του Βασιλικού Κήπου. Και ενώ όλα αυτά τα απρόοπτα και παράξενα με έχουν κάπως ταράξει, ο απόμακρος αντίλαλος μιας κοριτσίστικης φωνής από άλλους καιρούς επεμβαίνει απροσδόκητα: «Αχ, βρε Μαρίνα» μου λέει σε τόνο κάπως κοροϊδιάρικο, «γέρασες, καημένη, και ξεχνάς ακόμα κι εκείνη την Πρωτοχρονιά. Εχει βέβαια περάσει από τότε πολύς καιρός. Αν δεν κάνω λάθος, πάνε περίπου εβδομήντα χρόνια. Ετσι δεν είναι;» με ρωτάει. «Ασε τις ειρωνείες και πες μου καθαρά τι εννοείς» της λέω εγώ. «Για την 1η Ιανουαρίου του ’45 σου μιλώ» ακούγεται πάλι η αλλοτινή φωνή της κοπελίτσας. «Πώς είναι δυνατόν να έχει σβήσει από το μυαλουδάκι σου αυτή η σημαδιακή Πρωτοχρονιά;». «Και πάλι δεν σε παρακολουθώ» επιμένω εγώ λίγο πεισματωμένη. Τώρα όμως η συνομιλήτριά μου δείχνει να μην με αντέχει άλλο και ξεσπάει: «Ξύπνα επιτέλους! Για τα αεροπλάνα που σας βομβάρδισαν, δεν θυμάσαι τίποτα, χριστιανή μου;» αρχίζει να φωνάζει. Και τότε ξαφνικά συνέρχομαι. «Ξέρω πολύ καλά τι εννοείς» της ψιθυρίζω. «Πώς γίνεται να έχω ξεχάσει εκείνη την Πρωτοχρονιά… Αλλά να! Με μπέρδεψε αυτή η φωτογραφία του Βασιλικού Κήπου που μεταλλάχτηκε σε σαλονάκι» προσθέτω κάπως ανασταστωμένη. Κι έπειτα ανυπόμονα και με βουλιμία βυθίζομαι για μια ακόμα φορά στο παρελθόν: 1η Ιανουαρίου 1945! Είχαμε πάει με τη μαμά μου στο σπίτι της γιαγιάς Ανθής γιατί γιόρταζε ο θείος Βασιλάκης και τα εγγλέζικα αεροπλάνα άρχισαν να βομβαρδίζουν το 8ο Γυμνάσιο στην οδό Σερίφου – δυο βήματα από το σπίτι της γιαγιάς – όπου ήταν εγκατεστημένο το αρχηγείο του ΕΛΑΣ. Τώρα μάλιστα θυμάμαι πως την άλλη μέρα κάθησα και έγραψα αυτή την ιστορία στο ημερολόγιό μου. «Λες να υπάρχει ακόμα αυτό το τετράδιο; Αύριο πρέπει να το ψάξω» σκέφτομαι. Κοντεύει δύο το πρωί όταν αποφασίζω πια να μαζέψω και να βάλω στη θέση τους αυτά τα φοβερά κουτιά του παρελθόντος και να πάω αμέσως μετά για ύπνο. «Είναι απίστευτο» μονολογώ, καθώς ετοιμάζομαι να χωθώ στο κρεβάτι μου, «το πώς κάποια πράγματα και μάλιστα συχνά ύστερα από μια μεγάλη περίοδο απουσίας έχουν τον τρόπο να επανέρχονται ξαφνικά και απρόοπτα». Αυτές οι σκέψεις επιμένουν να με ακολουθούν έως ότου σιγά σιγά έρχεται και με παίρνει ο ύπνος.

Ο Βομβαρδισμός

Χθες που ήτανε Πρωτοχρονιά με πήρε η μαμά μου να πάμε να δούμε τη γιαγιά Ανθή και τον θείο Βασιλάκη που γιόρταζε. Ο μπαμπάς δεν συμφωνούσε γιατί έλεγε ότι αυτά είναι επικίνδυνα πράγματα, αφού γίνονται μάχες και πέφτει πιστολίδι. Η μαμά όμως επέμενε. «Μένει κοντά η γιαγιά» έλεγε. «Δέκα λεπτά δρόμος είναι». Ετσι φύγαμε. Ηταν πολύ ωραίος καιρός, λιακάδα. Οταν φτάσαμε, μας άνοιξε η κυρά Δέσπω με τη μακριά φουστάνα και τις στραβοπατημένες παντόφλες της. Μπήκαμε στο σαλόνι. Πλησίασα πρώτα τη γιαγιά Ανθή. Με αγκάλιασε και με φιλούσε. «Καλώς το καλό μου το κορίτσι» μου είπε. Στενοχωρέθηκα όμως γιατί η γιαγιά μού φάνηκε πολύ αδύνατη και κουρασμένη. Μετά είπα «χρόνια πολλά» στον θείο Βασιλάκη κι έπειτα πήγαμε και καθήσαμε με τη μαμά στον καναπέ. Την ώρα που η κυρά Δέσπω έμπαινε στο σαλόνι κρατώντας τον δίσκο με τα γλυκά του κουταλιού, ακούστηκε το δυνατό βουητό ενός αεροπλάνου και μετά δεν θυμάμαι καλά τι έγινε, αλλά νόμιζα πως πέφτει το σπίτι, και τότε σηκώθηκε η μαμά μου έντρομη. «Μητέρα», άρχισε να φωνάζει, «θείε Βασιλάκη, σηκωθείτε, μας βομβαρδίζουν, πάμε να φύγουμε, πάμε κάπου να κρυφτούμε! Δε βλέπετε τους σοβάδες που έχουν πέσει δίπλα σας!». Η γιαγιά όμως και ο θείος έμεναν ακίνητοι στις πολυθρόνες τους και κοίταζαν τη μαμά αδιάφοροι. «Εμείς, Νίκη μου», γυρίζει και λέει στη μαμά ο θείος Βασιλάκης, «δεν θα πάμε πουθενά. Τα φάγαμε πια τα ψωμιά μας. Είδαμε τόσα και τόσα σ’ αυτή τη ζωή. Δεν έχουμε να φοβηθούμε πια τίποτα. Πάρε το παιδί», λέει μετά, «και βγείτε γρήγορα στην αυλή που είναι το πλυσταριό». Πρώτη λοιπόν η κυρά Δέσπω κι από πίσω εμείς οι δυο τρέξαμε και χωθήκαμε γρήγορα στο πλυσταριό. Είχανε έρθει κι άλλοι γείτονες, μόλις και χωρούσαμε. Στεκόμαστε όλοι όρθιοι ο ένας κοντά στον άλλο. Κανένας δεν μιλούσε. Τον πίσω τοίχο τον είχε πιάσει ένας ελασίτης με τα φισεκλίκια του και με πολύ φαρδιές πλάτες. Κάθε φορά λοιπόν που τα αεροπλάνα βουτούσαν και έριχναν τις ρουκέτες τους, αυτός φώναζε «Σύντροφοι, μη φοβάστε! Οσο στηρίζω εγώ με τις γενναίες πλάτες μου τον τοίχο, το σπίτι δεν θα πέσει». Κάποιοι έδειχναν να διασκεδάζουν με τα νταϊλίκια του ελασίτη, η μαμά μου όμως είχε χάσει το χρώμα της κι όλο έλεγε: «Αχ, Μαρινάκι μου, πού σε έφερα!». Α, ξέχασα να σας πω πως εκτός από τον γενναίο ελασίτη είχαμε και τη γενναία κυρά Δέσποινα που ήταν μανιακή με την καθαριότητα και ύστερα από κάθε βομβαρδισμό έβγαινε γρήγορα στην αυλή με τη σκούπα και το φαράσι και προσπαθούσε όπως όπως να μαζέψει τους σοβάδες. «Ανάθεμά σας βρωμιάρηδες» μουρμούριζε θυμωμένη, κοιτώντας το εγγλέζικο αεροπλάνο που έφευγε. «Σαν τα μούτρα σας την καταντήσατε την αυλή μου.»

Νομίζω πως είναι καλύτερα να μην σας περιγράψω την υποδοχή που μας έκανε ο μπαμπάς όταν το απομεσήμερο μετά τον βομβαρδισμό γυρίσαμε τρεχάλα στο σπίτι.