Δημήτρης Παπαϊωάννου στα «ΝΕΑ»: «Και ο Ηomo naledi μπορεί να γεννήσει χορογραφία»

Είχε προηγηθεί, το 2012, η «Πρώτη ύλη». Μια εικαστική αφήγηση για την απεικόνιση του ανθρώπινου σώματος στην ιστορία της τέχνης. Με εικόνες από τον Τσαρούχη, τον Ζακ Τατί, τον μύθο του Πυγμαλίωνα, το σώμα που πάσχει, παγιδεύεται κάτω από αρχαία αγάλματα και στο τέλος ακρωτηριάζεται, για να συνεχίσει ατόφιο.

Το έργο εκείνο γέννησε το «Still Life» του 2014, όπως λέει σήμερα ο Δημήτρης Παπαϊωάννου. Ενα μπεκετικό σύμπαν, όπου ο κεντρικός ήρωας ψάχνει το φως σπρώχνοντας με το φτυάρι του τον πλαστικό θόλο του ουρανού. Εναν χρόνο μετά η παράσταση ξεκινά για μια παγκόσμια περιοδεία (Μπορντό, Παρίσι, Στοκχόλμη, Σαντιάγο, Σάο Πάολο, Αμβέρσα, Βελιγράδι κ.ά.).

Στην αρχή του «Still Life» σάς τραβούν την καρέκλα και για μια στιγμή φαίνεται να στέκεστε στον αέρα. Μια ανατροπή των βεβαιοτήτων στην «έκτακτη» ανάγκη που ζούμε;

Είναι η στιγμή που οι βεβαιότητες αποκαλύπτονται φαντασιώσεις. Δεν υπάρχουν, αυτή είναι η αλήθεια. Σ’ αυτό το χείλος του γκρεμού, εκεί γεννιέται η φιλοσοφία ή γίνεται το άλμα προς τη θρησκεία, εκεί γεννιέται η τέχνη, εκεί γεννιέται ο έρωτας, εκεί αναγκαζόμαστε να αντιμετωπίσουμε εμάς τους ίδιους. Εκτός βέβαια αν καταφύγουμε στο να κατηγορήσουμε όλους τους άλλους.

Σας ενδιαφέρουν οι ερμηνείες που αναζητά κανείς μετά το τέλος μιας παράστασης;

Με ενδιαφέρει να είναι το έργο σαφές και καθαρό προκειμένου να μένει ανοιχτό σε προσωπικές ερμηνείες. Και «σαφές» εννοώ στη φόρμα και στη διαύγειά του – όχι σε συμβολισμούς – ώστε να μπορεί κανείς να προβάλει ελεύθερα την αυστηρά προσωπική του ανάγνωση. Αυτή είναι η απόλαυση του θεατή.

Εχετε διορθώσει οτιδήποτε λόγω της πρόσληψης ενός έργου από το κοινό;

Οχι. Οταν παίρνω απόσταση από ένα έργο μου και το επισκέπτομαι ξανά, το καταλαβαίνω κάπως καλύτερα και προσπαθώ να του δώσω την ευκαιρία να γίνει αυτό που είναι. Οταν πρωτοπαρουσιάζω ένα έργο έχω πολλές αγωνίες και αυτό μπορεί να μη με αφήνει να το δω καθαρά. Με λίγη απόσταση, αυτό μετριάζεται: μπορώ να ξεφορτωθώ περιττά πράγματα, να αποσαφηνίσω εικόνες και να φωτίσω τις εσωτερικές συμμετρίες. Γίνομαι πιο χρήσιμος στο έργο.

Στα τελευταία σας έργα («Μέσα», «Πουθενά», «Πρώτη ύλη») επιστρέφετε στα λιγότερα μέσα. Σαν να επιδιώκετε ένα κούρεμα της τέχνης σας εν μέσω κρίσης…

Δεν μ’ αρέσει η τύπου επίκαιρη λέξη «κούρεμα». Λιγότερα μέσα σημαίνει άλλο στοίχημα. O καλλιτέχνης στοχεύει στη δημιουργία ενός ποιητικού γεγονότος: αποκαλυπτικού και προσωπικού για τον ίδιο και για τον θεατή. Ενός είδους εμπειρίας και όχι πληροφορίας. Ενα είδος μεταμόρφωσης των υλικών μέσω της σύνθεσης και της φαντασίας. Αυτό μπορεί να επιτευχθεί κάτω από οποιεσδήποτε συνθήκες, με τα μίνιμουμ ή μάξιμουμ μέσα, με πολύ ή λίγο κόσμο. Ενα προϊστορικό χάραγμα σε μια σπηλιά μπορεί να το καταφέρει αυτό. Το στοίχημα με πόσα και ποια μέσα θα φθάσει κανείς στην ποίηση είναι το προσωπικό στοίχημα του καλλιτέχνη. Με τις επιλογές του θα φθάσει στον περίφημο «γόνιμο αυτοπεριορισμό».

Η δημιουργία από τα ελάχιστα μέσα είναι κάτι που το γνωρίζω από μικρό παιδί. Είχα όμως και την τύχη να είμαι από τους λίγους καλλιτέχνες που τους δόθηκαν τα περισσότερα δυνατά μέσα για να δημιουργήσουν. Τη στιγμή που άλλαξε η εποχή, λόγω της βίαιης κρίσης που ζούμε, θεώρησα χρήσιμο να ξαναθέσω το στοίχημα του ελαχίστου. Για να επιστρέψω στη συνείδηση ότι προϋπόθεση για κάτι ενδιαφέρον είναι μόνο η δουλειά, το ταλέντο και η σωστή του διοχέτευση.

«Ενα χάραγμα σε μια σπηλιά μπορεί να είναι τέχνη». Σας συγκινούν ειδήσεις όπως αυτή για τον Homo naledi, τον νεότερο κρίκο στην ανθρώπινη αλυσίδα;

Ναι, σαφώς. Είναι συγκλονιστική στιγμή.

Θα μπορούσε να γεννήσει ιδέα για χορογραφία;

Οτιδήποτε μπορεί να μου δώσει νέες ιδέες: από τον τρόπο που πέφτει ένα φως μέχρι μια ενοχλητική μύγα.

Οταν ένας καλλιτέχνης προσκαλείται σε μια χώρα όπως το Αζερμπαϊτζάν πρέπει να παίρνει υπόψη του την κατάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων;

Ναι, πρέπει. Πρέπει να είμαστε ενήμεροι και να παίρνουμε υπόψη μας όλες τις συνθήκες για να δεχθούμε ή να αρνηθούμε μια πρόσκληση. Φαντάζομαι ότι το ερώτημα είναι πιο γόνιμο αν φθάσει και λίγο πριν: αν πρέπει ένας καλλιτέχνης να αποδέχεται να διοργανώσει την τελετή Ολυμπιακών Αγώνων. Κατά τα άλλα, αν θέσει κανείς τους όρους του περιεχομένου μπορεί να κάνει ένα ταξίδι – όπως εγώ – στη Μόσχα, με την «Πρώτη ύλη» μέσα στην κρίση μιας ομοφοβικής πολιτικής, μπορεί να πάει στην Κίνα για τους Ολυμπιακούς Αγώνες εκπροσωπώντας τη χώρα του, όταν σαφώς η συνθήκη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων είναι προκλητική. Πρέπει να το σκέφτεται κανείς και να το συνυπολογίζει.

Οπότε τι ήταν αυτό που κυριάρχησε στην απόφασή σας;

Η απόφαση είχε να κάνει με την οικονομική ελευθερία: για πολλά ακόμη χρόνια να μπορώ να κάνω τη δουλειά μου, χωρίς να με απασχολεί η επιβίωσή μου.

Οχι. Για τα λεφτά το έκανα. Ούτε συναυλίες θα έκανα, ούτε κατά παραγγελία όπερες, ούτε θα ζωγράφιζα διαφημιστικά μηνύματα όταν ήμουν μικρότερος. Η τύχη το έφερε, τα τελευταία 11 χρόνια, να είμαι ελεύθερος να κάνω ό,τι θέλω και αυτό με έφερε πιο κοντά στην τέχνη μου. Μπόρεσα να τολμήσω πράγματα που δεν θα τολμούσα αν έπρεπε να συνυπολογίσω την εισπρακτική επιτυχία. Ολος ο κόπος μου, λοιπόν, συμπυκνώθηκε στην εργαστηριακή – ερευνητική – μου δουλειά και στην παραγωγή των έργων. Αυτό ήταν ένα προνόμιο, πέρσι μου δόθηκε η ευκαιρία να το παρατείνω. Φυσικά, όπως ο καθένας, την άρπαξα. Εσείς, όμως, γιατί με ρωτάτε;

Ακούγεστε περισσότερο απελευθερωμένος από παλιότερα. Σαν κάποιος που ακούει γύρω του τις μπηχτές για τον «μαζικό Παπαϊωάννου», αλλά τα αντιπαρέρχεται όλα αυτά και προχωράει στην επόμενη παράσταση.

Κοιτάξτε, αν κάποιος ήταν περισσότερο συγκεντρωμένος στο έργο ή οι δικές σας ερωτήσεις απέφευγαν αυτές τις αναφορές δεν θα χρειαζόταν να μιλάμε γι’ αυτά. Εσείς στον Τύπο θέτετε πάντα ένα θέμα που απέχει πολύ από το δικό μου εργαστήριο. Ισως μπερδεύετε την τέχνη με τις πρεμιέρες, ίσως μπερδεύετε το επιτυχημένο με το μαζικό ή ίσως στέκεστε αμήχανοι μπροστά στις περιπτώσεις που δεν μπορούν να κατηγοριοποιηθούν. Λες και το έργο παράγεται χωρίς μήνες κόπου, ώστε να συζητάμε μόνο για το αποτέλεσμα της κοινωνικής αποδοχής στο «χωριό Αθήνα» μέσα στην παγκόσμια πραγματικότητα.

INFO
«Still Life», Δημοτικό Θέατρο Πειραιά. 16-20 και 23-27/9 στις 21.00. Εισιτήρια: 20 ευρώ. Μειωμένο, φοιτητικό και άνω των 65: 15 ευρώ. ΑμεΑ, άνεργοι: 10 ευρώ. Στα ταμεία του θεάτρου, στην Ticket Services (Πανεπιστημίου 39), online στο www.ticketsevices.gr και στο 210-7234.567.