Οταν ο Χέλμουτ Σμιτ «συνάντησε» τη Μαριάν Φέιθφουλ

Βρίσκεται στη θήκη σχεδόν κάθε πορτοφολιού, απαραίτητο σε ταυτότητες και διαβατήρια, έχει σταθερή θέση στο εφηβικό δωμάτιο ή στο οπισθόφυλλο ενός βιβλίου και καταλαμβάνει συχνά τον μεγαλύτερο χώρο στα κινητά τηλέφωνα. Μπορεί τα τοπογραφικά στοιχεία έως τώρα να μοιάζουν ετερόκλητα σε βαθμό που να κάνουν την παραπάνω περιγραφή να μοιάζει με αίνιγμα. Η λύση του είναι το πορτρέτο. Η εικόνα που τυπικά απεικονίζει ένα πρόσωπο, αλλά η ίδια έχει περισσότερα «πρόσωπα»: πολλές διαφορετικές πτυχές να αποκαλύψει. Για να ανακαλύψουμε αυτά τα συχνά «άγνωστα» με την πρώτη ματιά πρόσωπα που κρύβονται πίσω από ένα πορτρέτο, συγκεντρώνονται 200 έργα 32 φωτογράφων και εικαστικών από 20 χώρες – από την Πολωνία έως το Ισραήλ και από τη Φινλανδία έως την Ελλάδα – οι οποίοι έχουν συμβάλει αποφασιστικά στη διαμόρφωση του ευρωπαϊκού φωτογραφικού πορτρέτου και συγκροτούν την έκθεση «Faces: το πορτρέτο στην ευρωπαϊκή φωτογραφία μετά το 1990», που αποτελεί συμπαραγωγή των μουσείων Καλών Τεχνών των Βρυξελλών, Φωτογραφίας του Ρότερνταμ και Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης.

«Κοιτάζοντας ένα πορτρέτο είναι σαν να κοιτάζουμε ένα άλλο άτομο. Με τη φωτογραφία είμαστε εντελώς βέβαιοι πως αυτό που κοιτάμε είναι μια απεικόνιση, ένα επινόημα, μια κατασκευή και όχι ένα άτομο καθαυτό. Ωστόσο το πορτρέτο μάς επιτρέπει να βιώσουμε και μια σύγκρουση με το “άλλο άτομο”. Καθώς κοιτάμε ένα πορτρέτο, βλέπουμε πρώτα απ’ όλα το βλέμμα. Ερευνάμε αρχικά τα μάτια, σχεδόν ενστικτωδώς. Μέσα σε κλάσματα του δευτερολέπτου έχουμε εκτιμήσει το βλέμμα, την έκφραση του προσώπου και τη στάση. Η εικόνα τότε γίνεται το φευγαλέο αφηρημένο υποκατάστατο μιας πραγματικής συνάντησης. Αυτό δίνει στο πορτρέτο μια ιδιαίτερη αύρα, που δεν απαντά στα φωτογραφικά τοπία, στις νεκρές φύσεις και στις σκηνές δρόμου. Καθιστά το φωτογραφικό πορτρέτο ξεχωριστό είδος, ακόμα και εντός της ίδιας της φωτογραφικής τέχνης» επισημαίνει ο επικεφαλής επιμελητής της έκθεση Φριτς Γκίρστμπεργκ.

ΣΤΑΡ ΚΑΙ ΜΕΤΑΝΑΣΤΕΣ. Για να μάθει το βλέμμα μας να σκάβει, να παρατηρεί και να διαβάζει πίσω από ένα πορτρέτο, αλλά και για να καταφέρει να παρατηρήσει την εξέλιξη που έχει συμβεί τα τελευταία 25 χρόνια, επιλέχθηκε μια μεγάλη γκάμα φωτογράφων – από τον γάλλο Κριστιάν Κουρέζ ο οποίος έχει ξεχωρίσει για τα αυστηρά πορτρέτα προσωπικοτήτων που έχουν παίξει σημαντικό ρόλο στη διαδικασία της ευρωπαϊκής ενοποίησης και τον ολλανδό Αντον Κορμπάιν που επιχείρησε να δει πίσω από τη λάμψη αστέρων του καλλιτεχνικού στερεώματος μέχρι τον Σουηδό Αντερς Πέτερσεν με τις θρυλικές τραχιές αυτοπροσωπογραφίες του, τον γερμανό Τόμας Στρουτ που ακολουθεί τους κανόνες της ακριβούς καταγραφής και του δικού μας Νίκου Μάρκου που διασταυρώνει τον λόγο με την εικόνα. Οι άλλες δύο ελληνικές συμμετοχές είναι των Στράτου Καλαφάτη και Κωνσταντίνου Ιγνατιάδη. Ευρεία όμως είναι και η γκάμα των «μοντέλων»: από εξαθλιωμένους από τη φτώχεια Ουκρανούς μέχρι Τσέχους χωρικούς στην καθημερινότητά τους και από τους Ελληνες που υποφέρουν λόγω της οικονομικής κρίσης μέχρι την πορεία ένταξης μιας μετανάστριας στην ολλανδική κοινωνία. Πρόσωπα και θέματα που επιλέχθηκαν για να συνθέσουν τη συγκεκριμένη έκθεση που πραγματοποιείται στο πλαίσιο των 50ών Δημητρίων, με την υποστήριξη του Οργανισμού ΝΕΟΝ και του Οργανισμού Λιμένος Θεσσαλονίκης και είναι υποψήφια για το βραβείο Global Fine Art 2015.

«Ζούμε στην εποχή του πορτρέτου. Ποτέ στην ιστορία δεν ήταν τόσο δημοφιλή τα πορτρέτα, έστω κι αν σήμερα υφίστανται με τη μορφή των σέλφι. Επίσης, ποτέ δεν ήταν τόσο απίστευτα απλό να δημιουργήσει κάποιος ένα πορτρέτο και να το δείξει σε όλο τον κόσμο. Η ανάδυση του Διαδικτύου, των κοινωνικών δικτύων και των έξυπνων συσκευών έχουν προσδώσει στο φωτογραφικό πορτρέτο έναν αντίκτυπο άνευ προηγουμένου. Δεν είναι ωστόσο όλα τα πορτρέτα ίδια» δίνει ο Φριτς Γκίρστμπεργκ το στίγμα της επικαιρότητας της έκθεσης.

Πόσα «πρόσωπα», όμως, έχει ένα πορτρέτο; «Eξαρτάται φυσικά από την πρόθεση του δημιουργού του, αλλά θα μπορούσε κανείς να εντοπίσει τουλάχιστον τέσσερα “πρόσωπα”. Σε ένα πορτρέτο βλέπει κανείς αρχικά τον φωτογραφιζόμενο, αλλά ταυτόχρονα και το “πρόσωπο” που θέλει αυτός να παρουσιάσει στον φωτογράφο, το πρόσωπο του φωτογράφου μέσα από τη σκηνοθεσία της φωτογραφίας και, τέλος, μέσα από την ανάγνωση που κάνει ο θεατής, στοιχεία για τον ίδιο του τον εαυτό» μας εξηγεί το μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής της έκθεσης  (μαζί με τον διευθυντή του μουσείου, Βαγγέλη Ιωακειμίδη)και υπεύθυνη καλλιτεχνικού σχεδιασμού και διεθνών σχέσεων του Μουσείου Φωτογραφίας Θεσσαλονίκης, Αλεξάνδρα Αθανασιάδου.

INFO
H έκθεση «Faces: το πορτρέτο στην ευρωπαϊκή φωτογραφία μετά το 1990» θα ανοίξει για το κοινό στο Μουσείο Φωτογραφίας (Αποθήκη Α’, Λιμάνι) την Παρασκευή και στο κτίριο πρώην Αποθηκών Στρατού (Προβλήτα Α’, Λιμάνι) στις 22 Σεπτεμβρίου. Εως 28 Φεβρουαρίου. Επίσημα εγκαίνια στις 3 Οκτωβρίου, στις 20.00