Ο ποιητής των ιατρικών θαλάμων

Στην ηλικία των έξι αναγκάστηκε να αποχωριστεί το λονδρέζικο πατρικό, για να γλιτώσει από τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς των Ναζί – «ένα τραυματικό στρες που ζήσαμε τρία εκατομμύρια παιδιά» θα πει αργότερα. Εφυγε μαζί με τον αδελφό του, τον οποίο θα συντρόφευε πολλά βράδια της εφηβικής τους ζωής όταν εκείνος έπεφτε σε λήθαργο ως Μάικλ και ξυπνούσε ως σχιζοφρενής. Με τον καιρό ο Ολιβερ θα αποκτήσει εμμονές με τις μοτοσικλέτες, τον Ντίκενς, τον Τσέχοφ, τον Μπαχ και τη Χημεία. Σε ένα από τα απολαυστικά αυτοβιογραφικά κείμενά του που δημοσίευε συχνά στους «Νιου Γιορκ Τάιμς» είχε αποκαλύψει ότι συνέδεε τα γενέθλιά του με τον ατομικό αριθμό των στοιχείων στον περιοδικό πίνακα («στα 11 ήμουν νάτριο, στα 79 χρυσός και τώρα στα 80 υδράργυρος»). Ενας από τους διάσημους φίλους του ήταν ο ποιητής Οντεν, μπροστά στον οποίο δάκρυσε όταν εκείνος του εξομολογήθηκε πόσο σπουδαίο βιβλίο ήταν τα «Ξυπνήματα» (απ’ όπου και η ομότιτλη ταινία της Πένι Μάρσαλ, με τους Ρόμπιν Γουίλιαμς και Ρόμπερτ ντε Νίρο).

Ο 20ός αιώνας ανήκε και στους δύο. Και στην ποίηση και στην επιστήμη. Και σίγουρα στον ιδιοφυή συνδυασμό τους, έτσι όπως τον κατοχύρωσε ο καθηγητής Νευρολογίας και Ψυχιατρικής στο Ιατρικό Κέντρο του Πανεπιστημίου Κολούμπια. Εκεί όπου συνάδελφοι και συγγενείς έβλεπαν ασθενείς σε αναπηρικά καροτσάκια, ο Σακς έβλεπε το αίνιγμα του ανθρώπου περιβεβλημένο με την αγωνία της επιβίωσης. Και εκεί που ξεκινούσε η κατάθλιψη των νευρολογικών παθήσεων, εκείνος έγραφε το επόμενο βιβλίο με τους «ήρωες της διπλανής πόρτας». Μια αυτιστική γυναίκα που ακολούθησε πανεπιστημιακή καριέρα. Ή έναν ασθενή με έντονα σωματικά τικ που έγινε χειρουργός. Δίπλα τους ένα επεισόδιο απ’ τη ζωή του Τσαϊκόφσκι έμοιαζε ιδανικό: «Υπάρχει η μαρτυρία ότι τον βρήκαν κάποτε να κλαίει στο κρεβάτι λέγοντας: “Η μουσική! Είναι μέσα στο κεφάλι μου. Σώστε με!”» (από τη «Μουσικοφιλία»).

ΤΟ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΚΕΙΜΕΝΟ. Για τον Ολιβερ Σακς, ο ρομαντισμός «του παραιτημένου ασθενούς» δεν υπήρξε ποτέ. Ούτε για τον εαυτό του, όπως διαφαινόταν από το γεμάτο αξιοπρέπεια κείμενο του περασμένου Φεβρουαρίου, επίσης στους «Νιου Γιορκ Τάιμς», όταν ανακοίνωνε ότι πάσχει από καρκίνο σε τελικό στάδιο (όπως άλλοτε ο Κρίστοφερ Χίτσενς): «Πριν από έναν μήνα, ένιωθα πως ήμουν υγιής, σχεδόν έσφυζα από υγεία. Στα 81 μου κολυμπάω ακόμη ένα μίλι την ημέρα. Ομως η τύχη μου στέρεψε – πριν από λίγες εβδομάδες έμαθα πως έχω πολλαπλές μεταστάσεις στο συκώτι». Το κείμενο εκείνο θα ήταν το τελευταίο βιβλίο του Σακς, που στα ελληνικά κυκλοφορεί ως «Η δική μου ζωή» από την Αγρα. Χθες, η προσωπική του γραμματέας Κέιτ Εντγκαρ ανακοίνωσε ότι ο 82χρονος Σακς πέθανε στο σπίτι της Νέας Υόρκης, όπου έμενε από το 1965.

«Θυμάμαι τη φράση του Πολ Θερό ότι “τα γηρατειά είναι προνόμιο”» έλεγε στον γράφοντα σε τηλεφωνική συνέντευξη για τον «Ταχυδρόμο», τον Φεβρουάριο του 2009. «Προνόμιο, επειδή πλέον κατέχεις τη δύναμη της επιβίωσης. Επειδή ξέρεις ότι χάρηκες τη ζωή, “έκαψες” πολλές εμπειρίες στα νιάτα σου, έγινες σοφότερος όσο περνούσε ο καιρός. Γι’ αυτό και ένα από τα δοκίμια που ετοιμάζω αφορά τη “σοφία τού να μπορείς”». Μέσα σε τέσσερις δεκαετίες ο ίδιος ο Σακς μπόρεσε να χωρέσει τις ιστορίες ασθενών που εξοικείωναν τους αναγνώστες με το «ανοίκειο». Οπως του Τσικόρια που τον χτύπησε κεραυνός και την επομένη ήθελε να μάθει πιάνο. Ή της Ντέμπορα και του συζύγου της Κλάιβ, όταν ο δεύτερος προσβλήθηκε από ερπητική εγκεφαλίτιδα. Επί περίπου 20 χρόνια στάθηκε δίπλα του τραγουδώντας παρτιτούρες από άριες (διόλου τυχαίο ότι ο Σακς επέλεξε για μότο έναν στίχο του Ελιοτ: «Εσύ είσαι η μουσική/ Οσο η μουσική κρατά»). Λεπτομέρεια: ήταν οι ίδιοι οι ασθενείς που ζητούσαν από τον γιατρό να εκδώσει τις μαρτυρίες τους. Κι έτσι, από αυτόν τον διάλογο προέκυψαν «Ο άνθρωπος που μπέρδεψε τη γυναίκα του με ένα καπέλο» (Καστανιώτης, 1985), «Ενας ανθρωπολόγος στον Αρη» (1995), «Βλέποντας φωνές» (2009), η «Μουσικοφιλία» (2007) και «Το νησί των τυφλών στα χρώματα» (2013) – τα τέσσερα τελευταία από την Αγρα.

Στην παλιά εκείνη συνέντευξη είχε βρει χώρο και το δημοσιογραφικό θράσος: «Λέγεται ότι οι ασθένειες φέρνουν στην επιφάνεια δυνάμεις που δεν μπορούμε να διανοηθούμε. Αν δεν πρόκειται για κλισέ, μπορείτε να μου δώσετε ένα παράδειγμα;». Ο Σακς, ως γνωστόν, είχε με το μέρος του την ίδια τη ζωή. «Κατά τη διάρκεια μιας αναρρίχησης στο βουνό, πριν από 34 χρόνια, έπεσα και το αποτέλεσμα ήταν ένα τραυματισμένο πόδι που δεν μπορούσα να κουνήσω ούτε εκατοστό. Επρεπε λοιπόν να βοηθήσω πάση θυσία τον εαυτό μου. Απ’ το τίποτα θυμήθηκα τον σκοπό από τους “Βαρκάρηδες του Βόλγα”. Σε κάθε ρυθμική κορύφωση έκανα και μια κίνηση. Με αυτόν τον τρόπο κατέβηκα το βουνό. Η μουσική με βοήθησε να ξεχάσω τον πόνο. Με παρέσυρε – μεταφορικά και κυριολεκτικά».

ΑΥΤΟΒΙΟΓΡΑΦΙΑ
Οπως ο Μάρλον Μπράντο στον «Ατίθασο»
Το «On the move» που κυκλοφόρησε φέτος είναι το δεύτερο αυτοβιογραφικό βιβλίο του μετά το «Uncle Tungsten» (2001). Το εξώφυλλό του (φωτογραφία) κοσμεί ο ίδιος ο Σακς από τη δεκαετία του 1960, ντυμένος με δερμάτινα σαν άλλος Μάρλον Μπράντο στον «Ατίθασο». Σε αυτό ο συγγραφέας αποκαλύπτει την απόρριψη της μητέρας του όταν έμαθε πως είναι ομοφυλόφιλος («μακάρι να μη σε είχα γεννήσει») και την αποχή του από το σεξ επί 35 χρόνια μέχρι το 2008, όταν ερωτεύτηκε τον συγγραφέα Μπιλ Χέις.