Φάρσας εγκώμιον

ο έχω και άλλες φορές εδώ εξομολογηθεί. Είμαι φανατικός λάτρης της φάρσας. Και κρίνομαι γι’ αυτή μου την προτίμηση. Και δεν είναι ούτε αυθαίρετη ούτε επιπόλαιη ούτε, νομίζω, προκλητική αυτή η προτίμηση. Στηρίζεται στην ιστορία του θεάτρου και ενισχύεται από μεγάλες στιγμές της δραματουργίας παγκοσμίως, αλλά και του κινηματογράφου και της τηλεόρασης. Θα έλεγα μάλιστα πως, όπως δείχνουν οι λίγες βέβαια πληροφορίες που διαθέτουμε, η μεγαρική φάρσα και οι σικελικοί φλύακες ήταν οι πρώτες, πριν από την πολιτική κωμωδία του Αριστοφάνη και των συγχρόνων του, θεατρικές «ζαβολιές».

Εξάλλου ο Αριστοτέλης στη χαμένη πραγματεία του για την κωμωδία φαίνεται να στήριζε την ανάλυσή του επάνω στον ορισμό που δίνει στην κωμωδία σε αντιδιαστολή με την τραγωδία: «Μίμησις πράξεως φαύλης».

Ο Αριστοφάνης πολύ συχνά επιτίθεται άγρια σε συναδέλφους του που αναπαράγουν ευρήματα και αστεία (χοντρά και σεξουαλικά τολμηρά) στα έργα τους που αποδίδονται στη μεγαρική φάρσα, ένα, όπως φαίνεται, λαϊκότατο αυτοσχεδιαστικό και βωμολοχικό δρώμενο.

Ευτύχησα να ζήσω σε μια εποχή κατά την οποία στην επαρχία όπου μεγάλωσα διασώζονταν ακόμη κατάλοιπα του λαϊκού μίμου. Οι νούτικες κωμωδίες (αυτές που παίζονταν χωρίς υποβολέα «με τον νου») από σκηνίτες ηθοποιούς και άλλους που αυτοσχεδίαζαν πάνω σ’ έναν δραματουργικό καμβά, ακολουθώντας εκλαϊκευμένα αλλά άκρως επαγγελματικά τα κωδικά κωμικά τερτίπια της κομέντια ντελ άρτε, όπως είχε πολιτογραφηθεί και «πλαστογραφηθεί» στην Ελλάδα.

Ο Λουκάς Μυλωνάς, ο Χρέλιας, ο Παλαιολόγος κ.ά. διέτρεχαν με τα έξοχα «μπουλούκια» την ύπαιθρο και έπαιζαν «μελοδράματα» και φάρσες εναλλάξ.

Θυμίζω πως ο όρος «φάρσα» είναι ιταλικός και προέρχεται από τα λατινικά όπου αρχικά σήμαινε μια τουρλού τουρλού σαλάτα! Αρα αυτοσχεδιασμός, σαλάτα με ό,τι διαθέσιμο είχαμε. Ο Καραγκιόζης στις μεγάλες πείνες του έλεγε: «Εχουμε σήμερα τουρλού  τουρλού… κουκιά»!

Η φάρσα έχει έναν τυπικό και έναν ευανάγνωστο καμβά με απλό μύθο και βασίζεται κυρίως, θα έλεγα αποκλειστικά, στον ρυθμό. Δεν έχει χαρακτήρες, δεν έχει αιτιολογημένες αντιδράσεις, δεν έχει λογική, δεν σέβεται τους νόμους τού «καλά δομημένου» έργου, περιέχει άλματα και υπερρεαλιστικές σχέσεις.

Συνήθως σε ένα σαλόνι, σε μια κρεβατοκάμαρα (η φάρσα έχει σκηνές σε κρεβατοκάμαρες, το αστικό δράμα ποτέ. Η παστάδα εκεί είναι ταμπού), σε ένα ξενοδοχείο κ.τ.λ. συναντώνται άνθρωποι που δεν έπρεπε ποτέ να συναντηθούν με ανθρώπους που δεν έπρεπε ποτέ να συνυπάρχουν! Κυκλοφορούν μεταμφιεσμένοι, φαντάσματα, συνώνυμοι, δίδυμοι, ντουμπλέρ κ.λπ. Ανδρες μεταμφιέζονται σε γυναίκες, γυναίκες σε άνδρες (δες Αριστοφάνη, αντιστοίχως, «Θεσμοφοριάζουσες» και «Εκκλησιάζουσες»), ζωντανοί εμφανίζονται ως πεθαμένοι και πεθαμένοι κυκλοφορούν μεταξύ των ζωντανών.

ΟΙ ΕΚΠΡΟΣΩΠΟΙ. Θυμίζω πως μεγάλες στιγμές της φάρσας έχει προσφέρει ο Μολιέρος («Γιατρός με το στανιό», «Ασυλλόγιστος», «Σκαπίνος») και οι λαϊκοί γάλλοι διάδοχοί του με ιδιοφυή τον Φεϊντό.

Στην Αγγλία το είδος καλλιεργήθηκε από μίμους του μιούζικ χολ. Μια τέτοια ομάδα ιδιοφυών μίμων στις αρχές του 20ού αιώνα παγιδεύτηκε στην Αμερική λόγω απεργίας των λιμενεργατών και άνεργοι επιστρατεύθηκαν από τον μάνατζερ Μακ Τένες και εγκαινίασαν την κινηματογραφική φάρσα (Τσάπλιν, Φάτι, ο Περίφημος Λιγνός – Σταν Λόρελ, Μπάστερ Κίτον, αδελφοί Μαρξ). Ποιος δεν έχει μείνει άναυδος μπροστά στη συνάντηση Σαρλό – Μπάστερ Κίτον στην οθόνη, στον Χοντρό και τον Λιγνό στη «Λεγεώνα των Ξένων», στους αδελφούς Μαρξ στην «Οπερα».

Πρέπει εδώ να σταθώ και να πω ότι στην Ελλάδα η φάρσα ευδοκίμησε ήδη από τον 19ο αιώνα και την υπηρέτησαν μεγάλοι ηθοποιοί, από τον Παντόπουλο και τον Πλέσσα έως την Κοτοπούλη, τον Βεάκη και τον Νέζερ. Εν συνεχεία ο Μαμίας, ο Λογοθέτης, ο Αργυρόπουλος, ο Ηλιόπουλος, ο Φωτόπουλος, ο Μαυρέας, ο Αυλωνίτης, ο Ρίζος, η Νέζερ, η Βασιλειάδου έως τον Εξαρχάκο και τον Βουτσά. Δεν θα εξαντλήσω τον κατάλογο.

Είναι όμως παρήγορο πως και νεότεροι ηθοποιοί που δεν έρχονται από το αυτοσχέδιο θέατρο και έχουν σπουδάσει σε συστηματικές Δραματικές Σχολές, ίσως από ένστικτο, ίσως γιατί έχουμε στην Ελλάδα μια κληρονομημένη σχέση με την «πλάκα», το «αλαλούμ», την καζούρα κ.λπ., ευδοκιμούν με έξοχα αποτελέσματα στη φάρσα.

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. Ιδού, είδα τις προάλλες στη Νέα Μάκρη ενώπιον ενός μεγάλου λαϊκού κοινού 1.000 ατόμων την καραμπινάτη φάρσα «Οι Τενόροι» του αμερικανού συγγραφέα Κεν Λούντβιχ μεταφρασμένη από τον Μπελιέ και διασκευασμένη στα καθ’ ημάς από τον σκηνοθέτη και πρωταγωνιστή Βλαδίμηρο Κυριακίδη.

Ο σκηνικός χώρος (Μαίρη Τσαγκάρη) τυπικά φαρσικός, σαλόνι και κρεβατοκάμαρα και επτά πόρτες και ντουλάπες. Οι πόρτες και οι ντουλάπες είναι ουσιαστικά σύνεργα της  φαρσικής ίντριγκας. Ανθρωποι μπαίνουν και βγαίνουν, κρύβονται, συναντώνται την πλέον ακατάλληλη στιγμή με σχεδόν απαγορευμένους να συναντηθούν ανθρώπους.

Η Μαρία Καραπούλιου έντυσε με τα καταγόμενα από το τσίρκο κοστούμια τον θίασο και ο πάντα εύστοχος Δημήτρης Παπάζογλου χορογράφησε και κίνησε τον γενικό φρενιτώδη ρυθμό της παράστασης.

Η Μαραγκουδάκη φώτισε και συσκότισε, όταν έπρεπε, τη δράση.

Η Κωνσταντίνα Χριστοφορίδου είχε μπρίο, η Αννα Μενενάκου γκελ και η Βιβή Κόκκα αναδεικνύεται έξοχη σουμπρέτα με χιούμορ και αυτοσαρκασμό. Ο βετεράνος Γιώργος Παπαζήσης ξέρει να πλασάρει την ατάκα και να χαίρεται την παύση. Ο Πάνος Σταθακόπουλος διαθέτει και μέτρο και χαρακτηρολογική ακρίβεια.

Ο ίδιος ο Βλαδίμηρος Κυριακίδης ξέρει με άνεση να τσαλακώνει το προφίλ του και να διευθύνει τον γενικό τρελό ρυθμό.

Το μεγάλο όμως ατού της παράστασης είναι ο Θανάσης Τσαλταμπάσης. Ενας τσαπλινικός κλόουν που ανατέλλει δαιμόνιος μίμος.

Μετάφραση:Ερρίκος Μπελιές, Διασκευή – σκηνοθεσία:Βλαδίμηρος Κυριακίδης, Σκηνικά:Μαίρη Τσαγκάρη, Κοστούμια:Μαρία Καραπούλιου, Παίζουν: Βλαδίμηρος Κυριακίδης, Θανάσης Τσαλταμπάσης, Πάνος Σταθακόπουλος, Βιβή Κόκκα, Κωνσταντία Χριστοφορίδου, Αννα Μενενάκου, Γιώργος Παπαζήσης