Τα δέντρα που πληγώναμε

«Σε 10 χρόνια στον ποταμό Λάδωνα στην Πελοπόννησο μπορεί να μην υπάρχουν πλατάνια λόγω της θανατηφόρου ασθένειας του μεταχρωματικού έλκους του πλατάνου, που οφείλεται στον μύκητα Ceratocystis platani. Αλλά και στην Ηπειρο η κατάσταση είναι παρόμοια. Ο ποταμός Καλαμάς μετατρέπεται σε νεκροταφείο πλατάνων με χιλιάδες νεκρά δέντρα». Ο δρ δασολόγος – φυτοπαθολόγος στο Ινστιτούτο Μεσογειακών Δασικών Οικοσυστημάτων Παναγιώτης Τσόπελας περιγράφει τη δραματική κατάσταση με τις νεκρώσεις πλατανιών σε αρκετές περιοχές της χώρας τα τελευταία 12 χρόνια. Η ασθένεια απειλεί να αφανίσει τα φυσικά οικοσυστήματα πλατάνου δίπλα στα ποτάμια και τους χειμάρρους που  χαιρόμαστε χειμώνα – καλοκαίρι.

Ο επιστήμονας, που από το 2003 μελετά το φαινόμενο και επισκέπτεται περιοχές, έχει προτείνει μέτρα και έχει δημοσιεύσει πλήθος άρθρων, αναφέρει στα «ΝΕΑ» ότι το σημαντικότερο πρόβλημα εντοπίζεται στην Πελοπόννησο και την Ηπειρο. «Τώρα έχουμε μεγάλο πρόβλημα με προσβολή από την ασθένεια και νεκρώσεις πλατάνων στην Αχαΐα και την Αρκαδία. Ο μύκητας είχε εμφανιστεί στους περισσότερους νομούς εκτός από την Αργολίδα».

Και στην Ηπειρο εκατοντάδες δέντρα έχουν προσβληθεί από τον μύκητα και δυστυχώς η πορεία τους είναι προδιαγεγραμμένη. «Η ασθένεια είναι θανατηφόρος. Αν ένα πλατάνι προσβληθεί δεν υπάρχει θεραπεία». Σημαντικά προβλήματα με νεκρώσεις υπάρχουν αυτήν την περίοδο στους ποταμούς Καλαμά, Αχέροντα και Αραχθο. Ο ακριβής αριθμός των πλατανιών που έχουν νεκρωθεί δεν μπορεί να προσδιοριστεί. «Υπάρχουν βέβαια εκατομμύρια άλλα που έχουν σωθεί. Ομως είναι χρέος μας να τα σώσουμε. Να μη φτάσει η ασθένεια στην Εύβοια».

Θύματα αυτή της θανατηφόρου ασθένειας είναι και πολλά πλατάνια που θεωρούνται μνημεία της φύσης. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του πλάτανου στην εκκλησία της Παναγίας της Πλατανιώτισσας στο ομώνυμο χωριό στην Αχαΐα, κοντά στα Καλάβρυτα. «Το δένδρο που θεωρείται ηλικίας 1.000 ετών έχει ανακηρυχθεί Διατηρητέο Μνημείο της Φύσης, ωστόσο έχει προσβληθεί από την ασθένεια και θα νεκρωθεί σε μερικά χρόνια» σημειώνει ο Π. Τσόπελας.

Πρώτη εμφάνιση. Ο μύκητας Ceratocystis platani εντοπίστηκε για πρώτη φορά στην Ελλάδα το 2003 στη Μεσσηνία. Από εκεί επεκτάθηκε στην Ηλεία και σε αρκετές περιοχές της Δυτικής Πελοποννήσου νεκρώνοντας χιλιάδες δέντρα. Τα επόμενα χρόνια η επέκταση πήρε εκρηκτικές διαστάσεις. Το 2010 το πρόβλημα διαπιστώθηκε στην Ηπειρο.

Σύμφωνα με τους επιστήμονες, ο μύκητας θεωρείται αυτόχθον είδος της Βόρειας Αμερικής και πιθανολογείται ότι εισήχθη από τις ΗΠΑ στην Ευρώπη κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Οπως αναφέρουν σε άρθρο τους σε επιστημονικό περιοδικό ο Π. Τσόπελας και η δασοπόνος Νικολέτα Σουλιώτη, στην Ελλάδα ο μύκητας έχει εισαχθεί κατά πάσα πιθανότητα με φυτευτικό υλικό από την Ιταλία, χωρίς να αποκλείεται η είσοδός του και με κάποιο μολυσμένο μηχάνημα ή εργαλείο ή ακόμα και με ξύλο από προσβεβλημένα δέντρα που χρησιμοποιήθηκε ως υλικό συσκευασίας.

Ο μύκητας που νεκρώνει τα πλατάνια είχε εμφανιστεί και σε περιοχές της Θεσσαλίας. Ομως το πρόβλημα εντοπίστηκε εγκαίρως και αντιμετωπίστηκε.

Μετάδοση και αντιμετώπιση. Η διάδοση του παθογόνου μύκητα γίνεται κυρίως με ανθρώπινες δραστηριότητες επισημαίνουν οι επιστήμονες.

Με εργαλεία κοπής και κλάδευσης (αλυσοπρίονα, πριόνια, τσεκούρια). Αν στο αλυσοπρίονο έχουν μείνει ροκανίδια ενός πλατάνου που έχει την ασθένεια και  κλαδέψουμε έναν υγιή, θα μεταφέρουμε την ασθένεια.

Με τα μηχανήματα εκσκαφής.

Με τα καυσόξυλα.

Στα γειτονικά δέντρα μεταδίδεται υπογείως με τις συνενώσεις ριζών.

Μέσα στα ποτάμια διαδίδεται με προσβεβλημένα δέντρα που σπάζουν και μεταφέρονται με το υδάτινο ρεύμα.

Βασικός στόχος των μέτρων αντιμετώπισης της ασθένειας είναι η αποφυγή της διάδοσής της σε νέες περιοχές με τη λήψη προληπτικών φυτοπροστατευτικών μέτρων σημειώνουν οι ειδικοί. Ο πλέον αποτελεσματικός τρόπος είναι η πρόληψη. Οι συμβουλές που δίνουν σε αγρότες, υλοτόμους, εργαζομένους στους δήμους είναι να απολυμαίνουν καλά τα εργαλεία που χρησιμοποιούνται για την υλοτομία ή κλάδευση πλατάνων. Απολύμανση θα πρέπει να γίνεται και στα εκσκαπτικά μηχανήματα. Τέλος, τονίζουν πως η ασθένεια μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά μόνο στα πρώτα στάδια.

Και οι ελιές σε κίνδυνο
Ανησυχία επικρατεί στους αγρότες της χώρας μας για το ενδεχόμενο να φθάσει και στην Ελλάδα το βακτήριο xylella fastidiosa που ήδη έχει καταστρέψει χιλιάδες ελαιόδενδρα στην περιφέρεια της Ιταλίας στην Απουλία. Προσφάτως δε το βακτήριο εμφανίστηκε και στην Κορσική. Ηδη πάντως η ΕΕ έχει λάβει μέτρα για την αποτροπή της εξάπλωσής του.

Βαμβακίαση στα πεύκα
Ενα εμβόλιο ήταν η αιτία
Στα μέσα της δεκαετίας του 2000 οι κορμοί των πεύκων κυρίως της Νότιας Ελλάδος είχαν αρχίσει να γίνονται λευκοί. Τι είχε συμβεί; Χιλιάδες δέντρα είχαν προσβληθεί από την ασθένεια βαμβακίαση. Το έντομο marchalina hellenica ήταν αυτό που την είχε προκαλέσει. Με την ασθένεια το πεύκο εξασθενούσε και σιγά σιγά ξεραινόταν. 
Το αποτέλεσμα ήταν να προσβληθούν, όπως εκτιμάται, χιλιάδες δέντρα στην Αττική, περισσότερα από 3.000 είχαν ξεραθεί στην Πεντέλη. Το πρόβλημα είχε εντοπιστεί και σε πευκοδάση της Πελοποννήσου, της Σκοπέλου, της Κρήτης, της Πάρου καθώς και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας.
Η βαμβακίαση είχε ενταθεί – όπως είχαν επισημάνει τότε εντομολόγοι και άλλοι επιστήμονες – λόγω ενός πειραματικού προγράμματος εμβολιασμού των δέντρων με το έντομο marchalina hellenica προκειμένου να αυξηθεί η παραγωγή πευκόμελου αφού το έντομο θεωρείται χρήσιμο για την παραγωγή μελιού λόγω της μελιτώδους ουσίας που εκκρίνει. 
Για αρκετά χρόνια οι αρμόδιοι φορείς του υπουργείου Αγροτικής Ανάπτυξης κωλυσιεργούσαν ως προς την εύρεση οριστικής λύσης καταπολέμησης του εντόμου που προκαλούσε τη βαμβακίαση. Μολονότι το πρόβλημα κυρίως στα πεύκα της Αττικής έχει μειωθεί, «σε άλλες περιοχές της Ελλάδας εξακολουθεί να υπάρχει» αναφέρει στα «ΝΕΑ» ο εντομολόγος – ερευνητής δρ Πάνος Πετράκης από το Ινστιτούτο Μεσογειακών Δασικών Οικοσυστημάτων και Τεχνολογίας Δασικών Προϊόντων. «Δεν είναι υπερβολή να πούμε ότι το 90% των πεύκων είχαν προσβληθεί από την ασθένεια». 
Αιτία για ζημιές και θανατώσεις πεύκων είναι πολλές φορές και έντομα – εισβολείς (ξενικά) που έχουν έρθει από το εξωτερικό. Για παράδειγμα, ακόμη ένα έντομο που ταλαιπωρεί τα πεύκα (τη χαλέπιο πεύκη) είναι το leptoglossus occidentalis που εντάσσεται στην κατηγορία των ξενικών – εισβλητικών. Είδος δηλαδή που έχει έρθει από το εξωτερικό. Το συγκεκριμένο «είναι από την Αμερική και βρίσκεται στην Ευρώπη εδώ και καιρό. Στην Ελλάδα εμφανίστηκε το 2003. Εχουμε αναφορές από τις περιοχές της Βραυρώνας και της Λούτσας ότι τρώει τα σποράκια (σπέρματα) της χαλεπίου πεύκης» λέει ο δρ Πετράκης.
Το τελευταίο διάστημα επανεμφανίστηκε ένα έντομο που προκαλούσε προβλήματα στα έλατα της Πάρνηθας. Είχε εντοπιστεί το 1967. Το έντομο resseliella piceae τρώει τα σπέρματα από το κουκουνάρι της ελάτης. Η ζημιά που κάνει είναι μεγάλη. «Ουσιαστικά αυτό σημαίνει ότι μετά το έλατο έχει μηδενική αναγέννηση και πεθαίνει. Παρατηρούμε ότι υπάρχει έξαρση αυτού του φαινομένου» σημειώνει ο εντομολόγος.

Φοίνικες
Η κατάρα του φαραώ
Είναι τόσο δα, με μήκος μόλις 3 εκατοστά. Κι όμως, αυτό το σκαθάρι, ο κόκκινος ρυγχωτός κάνθαρος ή αλλιώς Rhynchophorus ferrugineus, κατάφερε να ξεράνει χιλιάδες φοίνικες στην Ελλάδα. Δηλαδή δέντρα που θεωρούνται γίγαντες. 
Το σκαθάρι, που είναι από τα πιο ανθεκτικά έντομα, ζει και πολλαπλασιάζεται μέσα στον κορμό του φοίνικα τρώγοντας το εσωτερικό του. Η προσβολή ενός φοινικοειδούς από τον κόκκινο ρυγχωτό κάνθαρο αρχίζει από την κορυφή όπου τα θηλυκά γεννούν. Οι προνύμφες ανοίγουν στοές έως και ένα μέτρο κατά μήκος του κορμού αλλά και κατά μήκος των βάσεων των φύλλων. Η προσβολή οδηγεί στον θάνατο το φοινικοειδές. 
Το σκαθάρι ήρθε στην Ελλάδα με εισαγόμενους φοίνικες από την Αίγυπτο. Το πρώτο κρούσμα εμφανίστηκε στο Ηράκλειο το 2005. Γρήγορα όμως τα προβλήματα άρχισαν να παρουσιάζονται σε όλη την Ελλάδα. «Το κόκκινο σκαθάρι ουσιαστικά έχει καταστρέψει όλους τους εισαγόμενους φοίνικες» επισημαίνει ο δρ Πάνος Πετράκης. Πρόκειται για τα φοινικοειδή που τα προηγούμενα χρόνια φύτευαν δήμοι και ιδιώτες σε νησίδες, παραλίες, ξενοδοχεία. Ηταν ένα είδος μόδας. «Οι σοβαρότερες και περισσότερες καταστροφές σε εισαγόμενους φοίνικες είναι στην Κρήτη. Αλλά το πρόβλημα με το σκαθάρι εντοπίζεται σχεδόν παντού. Στην Αττική, τη Στερεά, την Εύβοια, την Πελοπόννησο» προσθέτει. 
Ο μεγάλος φόβος των εντομολόγων ήταν μήπως προκληθεί κίνδυνος και στο ενδημικό είδος φοίνικα Ρhoenix theophrasti το οποίο υπάρχει σε περιορισμένους αριθμούς στην Κρήτη (φοινικόδασος Βάι). Ευτυχώς όμως δεν συντρέχει λόγος ανησυχίας. 
Το θετικό, σύμφωνα με τον δρα Πάνο Πετράκη, είναι ότι αρκετοί επιστήμονες είναι ευαισθητοποιημένοι και χρησιμοποιούν βιολογικές μεθόδους για την καταπολέμηση του σκαθαριού. «Υπάρχουν όμως και ιδιώτες που για να σώσουν τους φοίνικές τους ραντίζουν κατά βούληση με οτιδήποτε».