Ρεμβασμός τον Δεκαπενταύγουστο

Αν οι περισσότεροι έχουν συνδέσει τον τορπιλισμό της «Ελλης» με την αναφορά του Σεφέρη στις «Μέρες, Γ’», λιγότεροι γνωρίζουν ότι στις 15 Αυγούστου του 1943 Βελουχιώτης και Ζέρβας έφαγαν μαζί. Μόνο μια αναδρομή σε αυτοβιογραφικά κείμενα και ημερολόγια μπορεί να φωτίσει την ιστορία αυτής της ημέρας δίπλα στην προσωπική που ο καθένας θυμάται. Είναι ο ΔεκαπεΝταύγουστος με δικά τους λόγια

Ναπολέων Ζέρβας

15 Αυγούστου (1943), Κυριακή

Την 10.30′ ώρα μίλησα εις τα Πράμαντα και ο κόσμος πραγματικά ενθουσιάστηκε. Μετά από εμένα μίλησε ο Αρης κατά τρόπον σχοινοτενή.

    Φάγαμε μόλις στις 14.30′, αυτή τη φορά το τραπέζι το έκανε το ΕΑΜ. Μόλις και μετά βίας φάγαμε. Ελεεινά.

    Την 17.30′ ώρα ανεχωρήσαμε από τα Πράμαντα και την 19.30′ φθάσαμε εις Αγναντα, όπου την 20.15′ ώρα μίλησα στους κατοίκους. Εγινεν αποθέωσις. Μετά από μένα μίλησε ο Νάσης, ο οποίος εγελοιοποιήθη. Τρίτος μίλησε ο Αρης.

   Το βράδυ φάγαμε στου Τομ. Μετά το φαγητό είπα δυο λόγια και μετά από μένα ο Αρης.

   Κοιμηθήκαμε στου Αηδίνη καλά.

Στις 15 Αυγούστου του ’40 οι Ιταλοί, ύστερ’ από πολλές άλλες προκλήσεις, τορπίλισαν, μες στο λιμάνι της Τήνος, το ελληνικό εύδρομο «Ελλη», που σημαιοστολισμένο παρακολουθούσε τιμητικά το πανηγύρι της Παναγιάς. Η λογοκρισία κουκουλοσκέπασε το δυσοίωνο περιστατικό. Το υποβρύχιο που έκανε την παλικαριά το είπανε «άγνωστο». Ενας από τους λόγους που καθόρισε αργότερα τη στάση του λαού μας στον πόλεμο ήταν η αηδία του μπροστά σε εκείνο το φασιστικό πουστιλίκι.

    Ο Μεταξάς, αντιφατικός και διασπασμένος, βουρλιζόταν ανάμεσο στη ναζιστική του ιδεολογία και στην εξουσία – που δεν την ένιωθε στέρεη στα χέρια του. Ο διχτάτορας ποτέ δεν έχει οπαδούς· αν είχε δεν θα ήταν διχτάτορας. Οι άνθρωποι που τον χειροκροτούν έχουν αποβάλει έντεχνα την αξιοπρέπεια του πολίτη και ζούνε νιώθοντας πίσω τους κάποιο ορατό ή αόρατο καμουτσί. Φοβούνται τον αστυνόμο, τον ανταγωνιστή τους στο επάγγελμα, τον γείτονά τους – που κι αυτός τους φοβάται το ίδιο. Και τις ίδιες τις σκέψεις τους τις φοβούνται. Οι οπαδοί της διχτατορίας δεν είναι πολίτες. Οι θεωρητικοί της είναι όντα με αλλοτριωμένη ανθρωπιά.

Γιώργος Σεφέρης

15 Αυγούστου

Βούλιαξαν την Ελλη. Στις 10 ο Υπουργός μου τηλεφώνησε να είμαι στο γραφείο· στις 12 γύρισε με τα ανακοινωθέντα μας. Το βράδυ, ώς τις 10 πάλι στο Υπουργείο. Πυρετός τριγύρω. Κρατώ αρκετά καλά. Οσο συμφωνώ, τίποτε δεν με πειράζει. Φτάνει να σταθούν γερά οι παραπάνω. Γυρίζοντας το μεσημέρι από το γραφείο, πέρασα από τον Κήπο. Μόνη στιγμή που μπόρεσα να συλλογιστώ. Προσπάθησα να φανταστώ το ασπροθαλασσίτικο λιμάνι, το μάζεμα των προσκυνητάδων, το συνωστισμό, τη μυρωδιά των κακοταξιδεμένων και ξενυχτισμένων κορμιών, τους μικροπουλητάδες, την ατμόσφαιρα της δέησης και του θαύματος. Ο πρωινός ήλιος, η θάλασσα, το καραβάκι στολισμένο μ’ όλες του τις σημαίες, τ’ άσπρα σκουφιά του αγήματος στο κατάστρωμα. Και ξαφνικά, χωρίς να φανεί τίποτε, χωρίς να περιμένει κανείς τίποτε, σαν ένας άντρας που σωριάζεται με μια μαχαιριά στη ράχη καθώς ψέλνει ο παπάς, τις τρεις τορπίλες, τη φωτιά στο καράβι, τον τρόμο στ’ ανθρωπομάζωμα. Προσπάθησα ακόμη να φανταστώ το νέο παλικάρι, τον καπετάνιο του υποβρύχιου που έκανε την άναντρη πράξη, κι αν δεν είχε στο στόμα του, την ώρα εκείνη, μια γέψη σαν να είχε μασήσει σκατά. Ενας νέος χριστιανός που έγινε μπόγιας μέσα στο σπίτι της Παναγιάς, καθώς θα ‘λεγε ο Μακρυγιάννης.

   Στο μεταξύ ο ανταποκριτής του Στέφανι τηλεγραφεί: «Ευτυχώς, εδώ δεν κακομεταχειρίζονται όλοι την αλήθεια. Γιατί υπάρχουν πολλοί που υποστηρίζουν πως το ελληνικό πολεμικό το βούλιαξαν οι Εγγλέζοι για να χαλάσουν τις σχέσεις της Ιταλίας με την Ελλάδα».

   Ο ίδιος άνθρωπος, το πρωί, όταν του τηλεφωνήσαμε να ‘ρθει να πάρει το ανακοινωθέν, μας αποκρίθηκε πως δεν αξίζει τον κόπο να ενοχληθεί για τόσο μικρό ζήτημα.

   Οι Γερμανοί ακολουθούν την ίδια ταχτική: «Θα ευχόμουνα», μου έλεγε ένας απ’ αυτούς, «να ήταν η υπόθεση της Ελλης μια δεύτερη υπόθεση Athenian – μα, πέστε μου, αλήθεια, δεν ξέρετε τι υποβρύχιο ήταν;». Και όταν είπα πως δεν ξέρουμε: «Μα δεν έχετε ούτε υπόνοιες;» ξαναρώτησε. «Οσο για τις υπόνοιες», αποκρίθηκα, «είμαστε ουδέτεροι».

Νίκος Καζαντζάκης

Τη μέρα εκείνη, της Κοίμησης της Παναγιάς, 15 Αυγούστου, οι εργάτες δε δούλευαν κι ο πατέρας μου κάθουνταν στη ρίζα μιας ελιάς και κάπνιζε· είχαν έρθει γύρα οι γειτόνοι, που είχαν απλώσει κι αυτοί τη σταφίδα τους, κάπνιζαν πλάι στον πατέρα μου, αμίλητοι. Φαίνουνταν στενοχωρημένοι. Ολοι είχαν καρφώσει τα μάτια σ’ ένα συννεφάκι που ‘χε προβάλει στον ουρανό, κατασκότεινο, βουβό, και προχωρούσε. Είχα καθίσει κι εγώ κοντά στον πατέρα μου και κοίταζα το σύννεφο· μου άρεσε· σκούρο μολυβί, χνουδάτο, κι ολοένα μεγάλωνε, άλλαζε πρόσωπο και κορμί, πότε σα γεμάτο ασκί, πότε σα μαυροφτέρουγο όρνιο και πότε σαν τον ελέφα που είχα δει ζωγραφιά· κουνούσε την προβοσκίδα του κι έψαχνε ν’ αγγίξει κάτω της γης. Αεράκι χλιαρό φύσηξε, τα φύλλα της ελιάς ανατρίχιασαν. Ενας γείτονας πετάχτηκε όρθιος, άπλωσε το χέρι κατά το σύννεφο που προχωρούσε.

–  Ανάθεμά το, μουρμούρισε, ο Θεός να με βγάλει ψεύτη, φέρνει τον κατακλυσμό!

–  Δάγκασε τη γλώσσα σου, του ‘καμε ένας γέρος θεοφοβούμενος, δε θα το αφήσει η Παναγιά· σήμερα είναι της χάρης της.

Ο πατέρας μου έγρουξε, μα δεν έβγαλε άχνα· πίστευε στην Παναγιά, μα δεν πίστευε πως η Παναγιά μπορεί να κουμαντάρει τα σύννεφα.

Εκεί που μιλούσαν, ο ουρανός σκεπάστηκε· οι πρώτες στάλες, χοντρές, ζεστές, άρχισαν να πέφτουν. Τα σύννεφα χαμήλωσαν, κίτρινες βουβές αστραπές καταξέσκιζαν τον ουρανό.

(«Αναφορά στον Γκρέκο», εκδόσεις Καζαντζάκη, 2009, κεφ. Δ’)