Η τραγωδία ως λαϊκό μελόδραμα

Μέσα σε μία εβδομάδα το ελληνικό κοινό σε διαφορετικούς τόπους είχε την ευκαιρία να δει το ιαπωνικό θέατρο Νο να παίζει Ομηρο στην Επίδαυρο (έγραψα την περασμένη Δευτέρα) και την «Ορέστεια» του Αισχύλου από τη Λαϊκή Οπερα της Κίνας στα Αισχύλεια της Ελευσίνας. Θα ευχόμουν του χρόνου αυτή την παράσταση, μια και έγινε η αρχή (που χρόνια εύχομαι ξένα συγκροτήματα, ξένες παραδόσεις να παρουσιάζουν αρχαίους τραγικούς, Ελληνες και Λατίνους, στην Επίδαυρο, χώρο αποκλειστικά διεθνούς προσέγγισης των προβλημάτων του αρχαίου δράματος και ΜΟΝΟ), να τη δούμε στην Επίδαυρο!

Με την οικογένεια Λούο έχω παλιούς δεσμούς. Ο παππούς μεταφραστής του Σοφοκλή και του Αισχύλου (στα δίσεκτα χρόνια του διωγμού κάθε δυτικής κουλτούρας από το κόκκινο βιβλιαράκι του Μάο, ο μανικός εκείνος αρχαιολάτρης μετέφραζε κρυφά τραγικούς σε μια σπηλιά στο φως ενός κεριού!), ο γιος του σκηνοθέτης και μαθητής υποκριτικής και η εγγονή φιλόλογος ελληνίστρια που διδάσκει κινεζικά (έχω προλογίσει τη μέθοδο εκμάθησης της κινεζικής γλώσσας) και διευθύνει στην Ελλάδα πρακτορείο πνευματικών ανταλλαγών με την Κίνα.

Πριν από 35 χρόνια η Τόνια Λούο είχε μεσολαβήσει ως μεταφράστρια όταν έκανα ένα μάθημα για το αρχαίο δράμα στο συγκρότημα της Οπερας του Πεκίνου που είχε παίξει στο Ηρώδειο. Η διάλεξη έγινε για να προετοιμάσει την κάθοδο του Μινωτή με «Προμηθέα» στην Κίνα, που μετά τον Μάο αγνοούσε τον απαγορευμένο ελληνικό κλασικό πολιτισμό.

Οταν ύστερα από λίγα χρόνια ήρθε στους Δελφούς (που διοργανωνόταν κάθε δύο χρόνια συνέδριο διεθνές για το αρχαίο δράμα) ο πατέρας της Τόνια Λούο με «Οιδίποδα τύραννο», διηύθυνα τη συζήτηση μετά την παράσταση. Είχαμε πέσει από τα σύννεφα. Το ύφος και το ήθος της παράστασης ήταν ξεπατικωμένα από τα ιταλικά αρχαιόθεμα φιλμ: Οδύσσεια, Σπαρτιάτες, Κίρκες κ.λπ.

«ΜΗΔΕΙΑ», «ΕΠΤΑ ΕΠΙ ΘΗΒΑΣ». Συμβούλεψα τότε τον σκηνοθέτη να κάνουν ό,τι και οι Ιάπωνες που με τον μεγάλο ηθοποιό Χίρα είχαν παίξει «Μήδεια» με τα μέσα της γιαπωνέζικης παράδοσης του θεάτρου. Ο Λούο με άκουσε με προσοχή και σε δύο χρόνια είδαμε την κινεζική «Μήδεια» με τα εκφραστικά μέσα της Οπερας του Πεκίνου στην πλέον λαϊκή της έκφραση, μια έξοχη εμπειρία που συνεχίστηκε με τον ίδιο τρόπο στους «Επτά επί Θήβας».

Μια χρονιά ήρθε στους Δελφούς και ο παππούς και πατέρας τής Τόνια και του σκηνοθέτη αντίστοιχα, ο μεταφραστής ετών τότε 90. Είδαμε και πάθαμε να τον ξεκολλήσουμε από τις κερκίδες του θεάτρου των Δελφών που έκλαιγε γιατί ποτέ δεν πίστευε πως θα αντικρίσει τη χώρα των κειμένων που κρυφά μετέφραζε.

Φέτος λοιπόν ο σκηνοθέτης Λούο έφερε στα Αισχύλεια μια λαϊκή επιτομή της αισχύλειας «Ορέστειας» προσαρμοσμένης στην παράδοση του θεάτρου Πινγκγί. Το θέατρο αυτό, το οποίο εμφανίστηκε στη δεκαετία του ’50, χρησιμοποιεί τις τεχνικές της πανάρχαιας τέχνης που συνεχίζει η Οπερα του Πεκίνου, αλλά ανατρέχει και σε σύγχρονα θέματα, καθημερινά, ανθρωπινότερα, λιγότερο μυθικά. Η αρχαία όπερα όπως και το Νο έχουν ρεπερτόριο που χάνεται στους παρελθόντες αιώνες, τυπικό κωδικοποιημένο, με πρόσωπα πρίγκιπες, αυλές και μανδαρίνους. Η σύγχρονη εκλαΐκευση διατηρεί την κωδικοποιημένη υποκριτική, έχει την παραδοσιακή δομή, επεισόδια, τραγούδια, χορικά, αλλά θυμίζει λίγο λαϊκό πανηγύρι, μελόδραμα στα σενάρια (απιστίες, δόλος, φόνοι, δηλητήρια, μεταμφιέσεις, επιστροφή από την ξενιτιά κ.λπ.).

Ετσι διασκευάστηκε και η «Ορέστεια». Δεν κρατήθηκε το κείμενο του Αισχύλου, αλλά μόνο το δραματουργικό σχέδιο, οι χαρακτήρες και η ίντριγκα. Το ποιητικό κείμενο, κυρίως στα χορικά, διαπνέεται από τα στερεότυπα της μεγάλης κινεζικής λαϊκής και λόγιας ποίησης, όπου κυριαρχούν μοτίβα από τη φύση, τις μεταβολές του καιρού και την ανθοφορία των δέντρων και των ανθέων. Η ορχήστρα είναι δίπλα στη σκηνή και ουσιαστικά είναι ο ρυθμοποιός της παράστασης. Συνοδεύει όχι μόνο το τραγούδι αλλά και την πρόζα και ο ηθοποιός μιλάει με μέτρο και οι παύσεις σημαίνονται από τα κρουστά. Δεν μπορεί να ξεφύγει και να αυτοσχεδιάσει. Είναι ένα ακόμη όργανο της ορχήστρας.

ΑΛΛΑΓΕΣ. Η μόνη τροποποίηση του αισχυλικού σχεδίου έγινε για λόγους που υποπτεύομαι πως είναι παραδοσιακοί. Ο Αίγισθος και η Κλυταιμνήστρα δολοφονούνται υποχρεούμενοι να πιουν δηλητήριο! Κατά την παράδοση κάθε λαϊκού μελοδράματος, τα δραματικά και τραγικά επεισόδια διανθίζονται με κωμικές σκηνές, όπου η παραμάνα και ένας υπηρέτης ως λαϊκοί κλόουν σπάνε τον ρυθμό, όπως οι κλόουν (νεκροθάφτες) στον «Αμλετ» του Σαίξπηρ ή όπως ο Καραγκιόζης στα ηρωικά του θεάτρου σκιών (π.χ. Καραϊσκάκης, Μεγαλέξαντρος, Αθ. Διάκος).

Δεν χρειάζεται βέβαια να πω ότι οι ηθοποιοί του θεάτρου Πινγκγί προέρχονται από τη συντεχνία που προετοιμάζει στελέχη που ζουν σε μοναστηριακού τύπου σχολές και ασκούνται στην τέχνη τους από σχεδόν μετανηπιακή ηλικία. Τέλεια όργανα, με πλήρη έλεγχο του μυϊκού και του νευρικού συστήματος, σώματα – σήματα παραγωγής κωδικοποιημένων σωματικών ιδεογραμμάτων. Γκριμάτσες, κίνηση σώματος, κεφαλής, ακόμη και δαχτύλων είναι σύστημα νοημάτων, αντιδράσεων και συναισθηματικών εκφράσεων. Πλήρες θέαμα και ακρόαμα.