Κατάδυση στη μουσική παράδοση των Ρομά

ιστορία έχει ως εξής: δύο νέοι επιστήμονες κατέγραψαν τα τραγούδια μιας κοινότητας  Ρομά. Ο κοινωνικός ανθρωπολόγος Βαγγέλης Μπαντελάς και ο μουσικός Κωστής Δρυγιαννάκης καταδύθηκαν στους Ρομά των Σοφάδων Καρδίτσας σε δύο διαφορετικές περιόδους και αποτύπωσαν ηχητικά και ανθρωπογεωγραφικά – με πρόσημο την «απεξωτικοποίησή» τους – έναν ολόκληρο κόσμο. Οι ηχογραφήσεις έγιναν το 1992, κυρίως σκοποί και τραγούδια γάμων. Σήμερα θα ήταν άδικο να δούμε το όλο αποτέλεσμα – που έχει τη θέση πλούσιας έκδοσης – απλώς ως μια μουσική καταγραφή. Μιλάμε δηλαδή για μια προσέγγιση που διασώζει μια προφορικότητα και μια παράδοση με τη συνέργεια και την υποστήριξη της Μητρόπολης Δημητριάδος.

Η ΙΣΤΟΡΙΑ. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή. Πού; Τι; Πώς; «Οι Ρομά των Σοφάδων εγκαταστάθηκαν εκεί από το 1940 και μετά· ώς τότε, δεν είχαν σταθερό τόπο κατοικίας και μετακινούνταν περιστασιακά από χωριό σε χωριό στην ευρύτερη περιοχή της Δυτικής Θεσσαλίας και της γειτονικής Φθιώτιδας. Οι μετακινήσεις αυτές καθορίζονταν από την ανάγκη για απασχόληση σε εποχικές εργασίες και την πραγματοποίηση συναλλαγών στην τοπική αγορά και τα εβδομαδιαία παζάρια. Οι οικογένειες δε που ασχολούνταν με τα όργανα ακολουθούσαν τον ημερολογιακό κύκλο των ετήσιων θρησκευτικών πανηγυριών στα χωριά, μια και η παρουσία τους σε αυτά, ως μουσικών, ήταν απαραίτητη. Με τα χρόνια, όσοι ήταν πιο εύποροι αγόρασαν κάποια χωράφια στο νοτιοανατολικό άκρο των Σοφάδων, όπου βρίσκεται ακόμη και σήμερα ο λεγόμενος παλιός οικισμός και εγκαταστάθηκαν εκεί. Μετά το 2000 δημιουργήθηκε και ένας νέος οικισμός, περίπου 2 χιλιόμετρα ανατολικά του πολεοδομικού ιστού της κωμόπολης, με χρήματα από εθνικούς κυρίως πόρους, που στέγασε πολύτεκνες οικογένειες οι οποίες έμεναν ώς τότε σε πρόχειρα παραπήγματα».

Ο Βαγγέλης Μπαντελάς μάς διηγείται την ιστορία του οικισμού που βεβαίως σήμερα έχει μετασχηματισθεί αρκετά. Και όπως συμπληρώνει ο έτερος ερευνητής Κωστής Δρυγιαννάκης: «Κάποια σπίτια είναι φανερά πλούσια, κάποιοι έχουν ακριβά αυτοκίνητα, κάποιοι άλλοι εξακολουθούν να τα βγάζουν πέρα με μεγάλες δυσκολίες. Μ’ αρέσει όμως πολύ ο τρόπος που οι Ρομά δημιουργούν μια δική τους αισθητική και αρνούνται να ευθυγραμμισθούν με τις αντιλήψεις της πλειοψηφίας». Οι δύο τους διακτινίζονται πίσω στον χρόνο και στον χώρο της ιδέας τους. Ας σημειωθεί εδώ πως ο Μπαντελάς έχει καταγωγή από το χωριό αυτό (εκ της μητρός του).

Η ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ. «Από την παιδική μου ηλικία είχα φιλίες με αρκετά παιδιά από τον συνοικισμό και αργότερα με κάποιους είχα ενίοτε και επαγγελματική συνεργασία, ως μουσικός. Θυμάμαι ότι από μικρό με γοήτευε το παίξιμο του κλαριντζή Θανάση Λαβίδα – είναι ένας από τους τρεις σολίστες του CD – με την εξωστρέφεια, την αυτοσχεδιαστική φαντασία και τον αυθορμητισμό του. Είπα λοιπόν ότι αξίζει να καταγραφεί σε όσο το δυνατόν μεγαλύτερη γκάμα ρεπερτορίου και το πρότεινα στον Κωστή. Ξεκινήσαμε να τον ηχογραφούμε σε διάφορα δημοτικά της Θεσσαλίας και κάποια τσιφτετέλια, και τότε ο Θανάσης πρότεινε να ηχογραφήσουμε και τον τραγουδιστή Μητσάρα Λάζο· έτσι προέκυψαν τα τραγούδια στα ρομανές του εν λόγω CD» σημειώνει στο «Νσυν» ο Μπαντελάς και έχει πολύ ενδιαφέρον η μεθοδολογική προσέγγιση που ακολούθησαν για την καταγραφή του μουσικού πολιτισμού. «Θα σου φανεί παράξενο, το ξέρω, αλλά η προσέγγιση δεν βασίστηκε σε καμία μεθοδολογία – με την έννοια του επιστημονικού σχεδιασμού – αλλά στηρίχτηκε εξ ολοκλήρου στη διαπροσωπική φιλική σχέση που είχα με τους περισσότερους από τους μουσικούς. Για μένα οι άνθρωποι αυτοί ποτέ δεν υπήρξαν κάποιοι “άγνωστοι” και “εξωτικοί Ρομά” που έπρεπε να ανακαλύψω. Ηταν, πάνω απ’ όλα, οικείοι, φίλοι, συντοπίτες».

ΣΥΓΓΕΝΕΙΕΣ. Η κουβέντα πηγαίνει σχεδόν αναπόφευκτα στα εθνολογικά ή και μουσικολογικά χαρακτηριστικά τής εν λόγω κοινότητας και πώς διαχωρίζεται ή πού μοιάζει με τους υπόλοιπους Ρομά άλλων περιοχών που ξέρουμε. «Ο Μητσάρας Λάζος, που είναι και ο βασικός τραγουδιστής στο CD, φαίνεται να πρόβαλε το συνολικό προϊόν, δηλαδή και τον στίχο και τη μουσική, ως δικιά του δημιουργία, που πήγαζε από τα βιώματα και τις ευαισθησίες του. Αν όμως προσέξουμε καλύτερα θα διαπιστώσουμε πως τα μοντέλα σύνθεσης του Μητσάρα ακολουθούν σε μεγάλο βαθμό τα πρότυπα από κάποιες προϋπάρχουσες (παραδοσιακές) φόρμες και δεν είναι κάτι το εξ ολοκλήρου καινούργιο. Σε αρκετά πεδία, όπως στη φωνητική και οργανική τεχνοτροπία, στον τρόπο μελοποιίας, στο ρεπερτόριο (εν μέρει) και στη γενικότερη αισθητική διακρίνονται έντονες ομοιότητες – συγγένειες με άλλα εθνοτοπικά μουσικά ιδιώματα του ελλαδικού και ευρύτερου μεσογειακού χώρου (Μ. Ασία, Μακεδονία, Θράκη κ.ά.) ή και με άλλα είδη μουσικής (μουσική του καφέ αμάν, επώνυμη λαϊκή δημιουργία της εποχής). Είμαι λοιπόν της άποψης ότι δεν μπορούμε να μιλάμε για ένα περιχαρακωμένο, καθαρά διακριτό και αυθύπαρκτο σοφαδίτικο ρόμικο ιδίωμα της εποχής» απαντά ο Μπαντελάς. Και συμπληρώνει: «Επίσης, να αναφέρω ότι οι μουσικοποιητικές φόρμες που ξεδιπλώνονται εδώ και αποτελούν σαφώς μουσικά αποτυπώματα ενός κοινωνιο-χώρου και χρόνου δεν ερμηνεύονται ως απολιθώματα, αλλά ως εκφάνσεις μιας εξελισσόμενης πολιτισμικής δημιουργίας, που παράγεται στο διηνεκές μέσα από τη συνεχή εναπόθεση νέων πληροφοριών πάνω στον κορμό προγενέστερων μοτίβων».

«Με τα τραγούδια μου θα κλαίτε»
Η έκδοση μοιάζει να περικλείει έναν κόσμο που χάνεται αλλά χωρίς το ρετρό και την αίσθηση του ανίατου λυρισμού αφού ο πολιτισμός είναι μια δυναμική διαδικασία που ανανεώνεται συνεχώς. Παρ’ όλα αυτά οι Δρυγιαννάκης και Μπαντελάς έχουν κρατήσει στιγμές από την καταγραφή τους – ας σημειωθεί πως οι περισσότεροι από τους λαϊκούς μουσικούς δεν ζουν. «Ολοι οι άνθρωποι που συνάντησα στον συνοικισμό των Ρομά, και το 1992 και το 2014-15, ήταν εξαιρετικά ευγενικοί και εγκάρδιοι μαζί μου· ανοιχτοί και κάθε άλλο παρά επιφυλακτικοί με τον ξένο. Μάλλον εγώ ήμουν ο επιφυλακτικός. Νομίζω, το πιο συγκινητικό που μένει από την εμπειρία των ηχογραφήσεων είναι οι στίχοι που αυτοσχεδιάζει ο Μητσάρας στο τέλος του τραγουδιού “Οσα βουνά κι αν πέρασα”:
Θα πεθάνω, ο δόλιος, θα πεθάνω·
όλα πίσω θα μείνουν αυτά, να τ’ ακούτε παιδιά μ’,
τα ’φτιαξα για σας – παιδιά μου – να τ’ ακούτε […]
με τα τραγούδια μου – ωρέ παιδιά – θα κλαίτε, για μένα θα κλαίτε…
Τόσο ο Μητσάρας όσο και ο μπαρμπα-Γιάννης Ισούφης (λόγω ηλικίας και κυρίως λόγω προβλημάτων υγείας) καταλάβαιναν ότι δεν τους μένει πολύς καιρός ακόμη και άφηναν αυτά τα κομμάτια σαν παρακαταθήκη για τους επόμενους. Σταθήκαμε δηλαδή τυχεροί, να βρεθούμε εκεί και να μαζέψουμε αυτές τις τελευταίες σταγόνες από το ποτήρι» λέει ο Δρυγιαννάκης.
Η τελευταία ερώτηση νομίζω είναι πολιτική και έχει τη σημασία της: έχει και ένα πολιτικό πρόσημο να διασωθεί η προφορικότητα μιας αποκλεισμένης κοινότητας; Είναι κοινώς, η μουσική καταγραφή εργαλείο κατά του ρατσισμού; «Για την καταγραφή δεν ξέρω, η έκδοση όμως νομίζω πως είναι. Σημαίνει πως βοηθάς μια ομάδα ανθρώπων που αντιμετωπίζει προβλήματα αποκλεισμού να επικοινωνήσει με το σύνολο. Οχι για να ευθυγραμμιστεί, αλλά για να εκφράσει τη δική της άποψη. Βέβαια, σε όλες τις περιπτώσεις ελλοχεύει ο κίνδυνος να υπερκαλύψουν οι απόψεις του ερευνητή τις φωνές των εθνογραφουμένων. Νομίζω όμως και ότι πέρα από οποιαδήποτε ιδεολογία, οι άνθρωποι αυτοί παίζουν μια υπέροχη μουσική που δικαιούται να φθάσει στα αφτιά ενός ευρύτερου ακροατηρίου· όχι για να βοηθηθούν αυτοί που την παίζουν, αλλά για να ωφεληθούμε όλοι εμείς που δεν είχαμε ώς τώρα την ευκαιρία να την ακούσουμε». Καλή ακρόαση ή ανάγνωση αν πετύχετε την εργασία.

INFO
Εκδοση και CD «Η τσιάι ‘σι λουλουντί – Τραγούδια και σκοποί των Ελλήνων Ρομά απ’ τους Σοφάδες Καρδίτσας (1992)», Εκδοτική Δημητριάδος. Επιμέλεια: Βαγγέλης Μπαντελάς και Κωστής Δρυγιαννάκης. Φωτογραφίες: Βαγγέλης Μπαντελάς και Ολια Γκλούσενκο. Διατίθεται στο πωλητήριο του Μουσείου Λαϊκών Οργάνων στην Πλάκα, στα καταστήματα Music Corner και Vinyl Microstore καθώς και διαδικτυακά στην ιστοσελίδα www.ekdotikidimitriados.org