Το ελληνικό «δάνειο» του 1992

Οπως πολύ συχνά συνηθίζει, η επικαιρότητα δεν γινόταν να αγνοηθεί. Η περεστρόικα κατέληγε μάλλον ανεπιτυχώς, η ΕΟΚ απορροφούσε μέλη που κάποτε προστατεύονταν από γκρεμισμένα πια τείχη, ενώ στον Περσικό Κόλπο ακούγονταν εκρήξεις. Το τελευταίο ήταν αρκετό για να αναβάλει ένα ταξίδι του Ντένη Ζαχαρόπουλου στη Μέση Ανατολή προς αναζήτηση καλλιτεχνών. Ο συνδιευθυντής της επικείμενης Documenta όμως, οι ομόλογοί του Μπαρτ ντε Μπερ, Πιερ Λουίτζι Τάτσι και ο αρχηγός τους, ο εκλιπών Γιαν Χουτ, δεν πτοήθηκαν. Επρεπε να ετοιμάσουν την ένατη διοργάνωση της έκθεσης με έδρα το Κάσελ και καθώς ιδρυτικός της στόχος ήταν να νικηθεί το πολιτιστικό σκοτάδι του νεοναζισμού αποφάσισαν να δώσουν το σχετικό στίγμα. «Στη συνέντευξη Τύπου του 1990, διάρκειας 48 ωρών, παρουσιάσαμε το έργο 2.000 καλλιτεχνών από όλον τον κόσμο, με κάποιους από εμάς να μιλούν και κάποιους να ξεκουράζονται» θυμάται σήμερα ο Ζαχαρόπουλος. «Αντί όμως να το κάνουμε στο Βερολίνο, πήγαμε στη Βαϊμάρη. Θέλαμε να τιμήσουμε την τελευταία δημοκρατία πριν από το Γ’ Ράιχ».

Ηταν μια περίοδος γεμάτη με προτάσεις για αυτό που λέγεται κόνσεπτ μιας έκθεσης. Για όποιον φυσικά διψούσε για μια θεματική. «Εμείς πάντως θεματική δεν είχαμε» ξεκαθαρίζει ο Ζαχαρόπουλος, πεπεισμένος ότι είχε να κάνει με έναν όρο που κορνιζάρει τα πράγματα, ενώ ο χαοτικός κόσμος γύρω τους χανόταν προς κάθε κατεύθυνση. «Ψάξαμε λοιπόν να βρούμε μια δομή μέσα σε μια εν κινήσει αταξία, μια μέθοδο». Τι σήμαινε αυτό; Οτι οι τέσσερίς τους, προερχόμενοι από τέσσερις γενιές, θα αντιπροσώπευαν τις τέσσερις γωνίες που απαιτεί ένα σπίτι. Μία θα μπορούσε να είναι η Ελλάδα – ο Γιαν Χουτ θαύμαζε την εμπέδωση της δημοκρατίας στη χώρα. Αφού λοιπόν αποφάσισαν να την επισκεφθούν, άρχισε με τον πλησιέστερο εκπρόσωπό της την ανταλλαγή γνώσεων. «Εσείς οι ορθόδοξοι δεν είστε χριστιανοί» είπε ο συνομιλητής με την καθολική παιδεία. «Μα εμείς είμαστε παλαιοχριστιανοί», αποκρίθηκε ο άλλος, «είχαμε και βωμό τω αγνώστω θεώ». «Και πού βρισκόταν αυτός;». «Κοντά στην Ακρόπολη». «Εκεί θα κάνουμε την πρώτη μας συνάντηση».

Κράτησε σχεδόν όλη νύχτα. Ακολούθησαν και άλλες, ώσπου η επιλογή των έργων ολοκληρώθηκε. Ποιο να πρωτοθυμηθεί ο Ζαχαρόπουλος: το βίντεο του Μπρους Νάουμαν με τίτλο «Anthro/Socio» και ένα κεφάλι που περιστρεφόταν ζητώντας βοήθεια; Το γλυπτό «Himmelstürmer» του Τζόναθαν Μπορόφσκι με έναν άνδρα που σκαρφάλωνε σε έναν κυρτό στύλο και παραμένει στο Κάσελ μέχρι σήμερα; Δεν έχει σημασία. Οι καλλιτέχνες που συμμετείχαν απ’ όλον τον κόσμο ήταν πολλοί και η επιλογή τους οφειλόταν και σε μια ήπια κριτική του ευρωκεντρισμού. Δεν την αντιλήφθηκαν όλοι: σε μια συνέντευξη Τύπου στη Νέα Υόρκη, ένας δημοσιογράφος χαρακτήρισε τους επιμελητές «ομάδα λευκών, δυτικών, στρέιτ διευθυντών». Ο Χουτ δίστασε λίγο, ο Ζαχαρόπουλος όχι. Μία από τις αναλυτικές αντικρούσεις τής μομφής ήταν η εξής: «Εγώ είμαι Ελληνας, για πολλούς επομένως θεωρούμαι Ανατολίτης. Θα θέλατε να σας χορέψω τον χορό της κοιλιάς;».

Η ΧΟΡΗΓΙΑ ΤΩΝ ΤΣΙΓΑΡΩΝ. Οι εκπλήξεις δεν σταμάτησαν. Οταν μια μέρα ο Χουτ ανακοίνωσε περιχαρής την πιθανότητα μιας γενναίας χορηγίας από τη Volkswagen, ο Ζαχαρόπουλος επικαλέστηκε την παλαιότερη σχέση της εταιρείας με τους Ναζί και την πρόσφατη αποκάλυψη ότι ο επικεφαλής του παραρτήματος της εταιρείας στη Νότια Αμερική χρηματοδοτούσε ακροδεξιούς πολιτικούς. Η λογική των πολλαπλών χορηγών οδήγησε τελικά την ομάδα σε μια συνεργασία με τα τσιγάρα West, πακέτα των οποίων έφεραν το λογότυπο της documenta και το κοινωνικό μήνυμα «Η τέχνη δεν δίνει απαντήσεις, θέτει ερωτήματα». Ενας μικρός ντόρος προερχόταν επίσης από τον ίδιο τον Χουτ: λέγεται ότι ο μακαρίτης ακτινοβολούσε, περπατούσε στον δρόμο και τον κοίταζαν όλοι – «πράγματα που όταν είσαι διευθυντής μιας τέτοιας έκθεσης παρανοούνται εύκολα» επισημαίνει ο Ζαχαρόπουλος. «Δεν νομίζω όμως ότι φθάρηκε. Ισως απλώς η προσωπική επιτυχία του να επισκίασε το έργο του. Και πάνω σε αυτό πατήσανε βλακωδώς πολλοί».

Είτε έτσι είτε αλλιώς, η 9η documenta, από τους 200.000 των προκατόχων της, προσείλκυσε γύρω στους 600.000 επισκέπτες. Ο αντίκτυπός της στην πόλη ήταν σύμφωνα με τον έλληνα επιμελητή της ανέλπιστος – υπήρχαν βραδιές που διασκέδαζαν παρέα διευθυντές, καλλιτέχνες και ντόπιοι ταξιτζήδες. Από τις επόμενες, δεν ικανοποίησαν όλες τον άνθρωπό μας – κάποιες ήταν μουσειακού χαρακτήρα, άλλων οι μεγάλες παραγωγές ήταν «κυρίως τηλεοπτικές», μία θύμιζε πολιτιστικό θεσμό όπως η UNESCO και όχι καλλιτεχνικό. Η επικείμενη του 2017 που θα μοιραστεί ανάμεσα στη γερμανική της έδρα και στην ελληνική πρωτεύουσα, με τίτλο «Το Κάσελ μαθαίνει από την Αθήνα», δεν αντιμετωπίζει λιγότερες προκλήσεις. «Οταν θέλεις να κάνεις κάτι σύνθετο, μπορεί να πετύχεις τον στόχο σου, αλλά να χάσεις στο επικοινωνιακό κομμάτι – θα πρέπει να ξέρεις λοιπόν τι επιλογή κάνεις» λέει ο Ζαχαρόπουλος. «Αυτό το “μαθαίνοντας από την Αθήνα” επίσης έχει ενδιαφέρον αφού μιλάμε για κόνσεπτ. Μπορεί να εννοείται όπως το ρητό του Αρχιμήδη: “Δώσε μου σημείο να στηριχθώ και θα κινήσω τη γη”. Μπορεί όμως να βλέπει την πόλη σαν ένα πανεπιστήμιο. Εύχομαι να ισχύει το πρώτο».