Οταν ο Σωκράτης ντύνεται Lady Gaga

Ο Γιάννης Μπέζος, ντυμένος με  φαρδιά φούξια παντελόνα, μακρύ κίτρινο παλτό και ροζ τσάντα, ετοιμάζεται να ανέβει στη σκηνή της Επιδαύρου το ερχόμενο Σαββατοκύριακο προκειμένου να ερμηνεύσει την Πραξαγόρα στην παράσταση «Εκκλησιάζουσες». Για τους πιο παρατηρητικούς, είναι η αμφίεση που επέλεξε η Ζωή Κωνσταντοπούλου την ημέρα της ορκωμοσίας της κυβέρνησης του ΣΥΡΙΖΑ. Τρία χρόνια νωρίτερα, επίσης στην Επίδαυρο, ο Αλέξανδρος Μυλωνάς είχε εμφανιστεί στολισμένος με φανταχτερά αξεσουάρ σαν τη Lady Gaga, υποδυόμενος τον Σωκράτη στην παράσταση «Νεφέλες» σε σκηνοθεσία Νίκου Μαστοράκη, απολαμβάνοντας το άσμα «Σωκράτη εσύ σουπερστάρ» που του τραγουδούσε ο Χορός. Την επόμενη χρονιά, στο Μικρό Θέατρο της Επιδαύρου ακούστηκαν οι στίχοι «Σωκράτης Χριστός Κολοκοτρώνης Μακρυγιάννης / Λαός Αριστοφάνης / Τα σκυλιά ποιος Ελληνας τα έλυσε / Μεγάλε! Δημοκρατία ανάπηρη σου τάζουν / Κύπρος χρυσή – Κύπρος μισή – Ελλάδα δυόμισι χιλιάδες χρόνια / Τα πρώτα μυαλά στον Καιάδα», στη μουσική παράσταση «Αριστοφάνης τώρα» που υπέγραφε ο Σταμάτης Κραουνάκης με τη Σπείρα Σπείρα.  

Τα παραπάνω είναι λίγα μόνο παραδείγματα της τάσης που υπήρχε για πολλές δεκαετίες στο ελληνικό θέατρο, την τελευταία πενταετία όμως πήρε μεγάλες διαστάσεις στην Ελλάδα της κρίσης. Μιας τάσης που θέλει τις παραστάσεις έργων του Αριστοφάνη που ανεβαίνουν κάθε καλοκαίρι να έχουν έντονες αναφορές στο σήμερα, άλλοτε «διασκευάζοντας» το αρχαίο κείμενο κι άλλοτε τοποθετώντας εμβόλιμα πραγματολογικά στοιχεία που συνδέουν τις δημιουργίες του μεγάλου κωμικού με την ανελέητη πολιτική επικαιρότητα.

Από το 1868 όταν και πρωτοπαρουσιάστηκε στα νεότερα χρόνια αριστοφανικό έργο – ο «Πλούτος» σε μετάφραση/διασκευή του Μιχάλη Χουρμούζη – μέχρι το 1957 που έσπασε το μονοπώλιο της τραγωδίας στην Επίδαυρο με τη «Λυσιστράτη» της Μαίρης Αρώνη, ο Αριστοφάνης καθιερώθηκε ως ένας από τους αγαπημένους αρχαίους συγγραφείς των ανθρώπων του θεάτρου. Απόδειξη και οι «Ορνιθες» του Καρόλου Κουν που το 1975 σημείωσαν εισπρακτικό ρεκόρ καθώς 28.000 θεατές παραλούθησαν την παράσταση στα Επιδαύρια (επρόκειτο φυσικά για αρτιότερη επανάληψη της ιστορικής παράστασης του 1959).

Ο σκωπτικός χαρακτήρας των 11 σωζόμενων έργων του Αριστοφάνη δίνει μεγάλο γήπεδο για να παίξουν μπάλα οι σκηνοθέτες. Από τη δεξαμενή αυτή δεν θα μπορούσαν παρά να αντλήσουν υλικό και όσοι σκηνοθέτες ασχολήθηκαν με τον Αριστοφάνη στα χρόνια των Μνημονίων. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι η παράσταση «Αχαρνής» με τον Σταμάτη Κραουνάκη σε παραγωγή του Κρατικού Θεάτρου Βορείου Ελλάδος το 2010 (σκηνοθεσία Σωτήρη Χατζάκη, όπου ο Γιάννης Σαμσιάρης εμφανιζόταν ως Ευριπίδης – Μαρινέλλα), η «Ειρήνη» με τον Πέτρο Φιλιππίδη στον ρόλο του Τρυγαίου (2011), οι «Νεφέλες» από το Εθνικό Θέατρο με τον Γιάννη Μπέζο έναν χρόνο αργότερα παράλληλα με τις «Εκκλησιάζουσες» σε σκηνοθεσία Βαγγέλη Θεοδωρόπουλου από το Θέατρο του Νέου Κόσμου και τέλος οι περσινοί «Βάτραχοι» σε σκηνοθεσία του Γιάννη Κακλέα με πρωταγωνιστή τον Βασίλη Χαραλαμπόπουλο.

«Πειραγμένος» λόγω ΔΝΤ

Και σ’ αυτή την πενταετία δεν έλειψε το ερώτημα μήπως οι βωμολοχίες, τα σεξουαλικά υπονοούμενα και οι αστείες περιβολές των ηρώων συχνά παρερμηνεύονται ή λαμβάνουν κιτς διαστάσεις, καθώς παρουσιάζονται αποκομμένα από το περιβάλλον τους. Μήπως δηλαδή το θέαμα γέρνει επικίνδυνα προς την πλευρά της επιθεώρησης. Οι πειραγμένες εκδοχές των αριστοφανικών έργων πλήθυναν την τελευταία πενταετία ελέω κρίσης. Οι αναφορές του αρχαίου κειμένου στη διαφθορά, στη φαυλότητα των αρχόντων, στην αφέλεια της κοινής γνώμης, στα μικροπολιτικά συμφέροντα και στις παρασκηνιακές κινήσεις έγιναν συχνά το άλλοθι προκειμένου να τυλιχθούν οι παραγωγές με αντιμνημονιακό μανδύα και ο λόγος των πρωταγωνιστών να γίνει συχνά καταγγελτικός προς πάσα κατεύθυνση. Ετσι, μαζί με τα αυθεντικά στοιχεία του Αριστοφάνη βρέθηκαν να στριμώχνονται και άλλα από την πολιτική, κοινωνική, οικονομική ή ακόμη και πολιτιστική επικαιρότητα, αγγίζοντας κατά περίπτωση και τον λαϊκισμό.

Αντίθετος προς αυτήν την πρακτική αλλά κλείνοντας το μάτι στα αναγκαία δάνεια από τη σημερινή καθημερινότητα είχε παρουσιαστεί ο Διονύσης Σαββόπουλος μιλώντας το 2013 στο περιοδικό του Ελληνικού Φεστιβάλ «εφ», με αφορμή την παράσταση «Πλούτος» που είχε παρουσιάσει στην Επίδαυρο με πρωταγωνιστή τον Νίκο Κουρή. «Επιχειρώ ορισμένες επικαιροποιήσεις αλλά με το σταγονόμετρο. Οχι σαν τους δημοφιλείς καλαμπουρτζήδες μας που λένε ό,τι τους κατέβει για να βγάλουν εύκολα γέλιο. Βέβαια, υπάρχουν σημεία που σου χρειάζεται ειδικός φιλόλογος για να σου εξηγήσει σε τι αναφέρεται η κωμωδία. Εκεί, πρέπει να σκεφτείς πώς θα το λέγαμε σήμερα».

Επιθεώρηση ή ποίηση;

Παρόμοια άποψη έχει και ο κριτικός θεάτρου των «ΝΕΩΝ» Κώστας Γεωργουσόπουλος. «Δεν γίνεται να μεταφραστεί ο Αριστοφάνης ακριβώς και να περάσει κάτι. Υπάρχουν στιγμές που λέει διάφορα πράγματα τα οποία δεν επικοινωνείς, δεν μπορείς να γελάσεις. Καταλαβαίνεις ότι οι Αθηναίοι γέλαγαν τότε γιατί ήξεραν τα πρόσωπα και τα πράγματα. Είναι σαν να ακούσει κάποιος ύστερα από 2.000 χρόνια τον δίσκο του Πανούση που λέει “Ασε μας ρε Νταλάρα”. Γιατί να γελάσει;». Ο ίδιος έχοντας παρακολουθήσει 15 παραστάσεις Αριστοφάνη, βασισμένες σε δικές του μεταφράσεις, χτίζει γέφυρες με την επικαιρότητα αναγκαστικά, όπως λέει. «Στη μετάφρασή μου πρέπει να βρίσκω κάποιο αντίστοιχο παράδειγμα σημερινό για να γελάσει ο κόσμος. Δεν μπορείς να μην κάνεις αναλογίες. Και όταν τις κάνεις, παίρνεις σύγχρονα προβλήματα με τα οποία θα γελάσει ο κόσμος. Για παράδειγμα με έναν σύγχρονο στρατηγό ή καλλιτέχνη ή ομοφυλόφιλο» υπογραμμίζει.

Αν και ο Αριστοφάνης στην εποχή του απευθυνόταν κυρίως σε ένα λαϊκό κοινό, ο Κώστας Γεωργουσόπουλος δεν θεωρεί ότι οι παραστάσεις σήμερα προσομοιάζουν στις επιθεωρήσεις. «Δεν θα έλεγα ότι ο Αριστοφάνης είναι μια επιθεώρηση, ούτε πιστεύω ότι πρέπει να παίζεται επιθεωρησιακά. Ο Αριστοφάνης πάνω απ’ όλα είναι ένας μεγάλος ποιητής του θεάτρου. Οι επιθεωρήσεις δεν είναι ποιητικό γεγονός. Η διαφορά τους υπάρχει ήδη στη δομή της παράστασης. Το ένα είναι ένα θεατρικό έργο με συγκεκριμένη υπόθεση και λυρικά κομμάτια. Η επιθεώρηση έχει κυρίως νούμερα αλλά και κάποια λυρικά κομμάτια» λέει ο κριτικός. Βέβαια, αναγνωρίζει πως υπάρχουν και κάποια κοινά σημεία αναφοράς. «Ασχολούνται και τα δύο με την πολιτική επικαιρότητα. Εχουν θέματα με κριτική των πολιτικών ηθών, των πολιτικών συμπεριφορών και γεγονότων. Ακόμη, και ο Αριστοφάνης και οι επιθεωρησιογράφοι, έχουν μια επαφή με τη λαλουμένη καθημερινή γλώσσα. Αν τον διέσωσαν οι βυζαντινοί καλόγεροι τον Αριστοφάνη, δεν το έκαναν γιατί ήταν βωμολόχος, ούτε γιατί τους απασχολούσε η πολιτική, αλλά γιατί έβλεπαν ότι ο Αριστοφάνης έγραφε τη γλώσσα που μιλούσαν στην Αθήνα εκείνη την εποχή. Αυτό κάνει και η επιθεώρηση. Αυτοί οι άνθρωποι περνάνε την καθημερινή κουβέντα, γι’ αυτό και έχουν μείνει τα σλόγκαν των μεγάλων κωμικών μας. Τα ίδια σλόγκαν υπάρχουν και στον Αριστοφάνη. Επίσης κάνει σάτιρα ακόμη και της λογοτεχνίας. Και η επιθεώρηση ασχολείται με πρόσωπα λογοτεχνικά τα οποία διαστρέφει» τονίζει.

«Σεβασμός στο κείμενο»

Τη δική του άποψη καταθέτει ο σκηνοθέτης Γιάννης Κακλέας, οι «Αχαρνής» του οποίου παρουσιάστηκαν ήδη στην Επίδαυρο, ενώ αρκετές φορές στο παρελθόν έχει καταπιαστεί με το αριστοφανικό έργο. «Ο Αριστοφάνης είναι ένας σατιρικός ποιητής, δεν είναι η νέα επιθεώρηση. Ασχέτως αν είχε επικαιρικά στοιχεία που ήταν όμως ιδιαίτερα επιθετικά στους απατεώνες και στα λαμόγια της εποχής εκείνης (σ.σ.: τα “λαμόγια” ήταν και η μοναδική καταγγελτική λέξη που χρησιμοποίησε ο σκηνοθέτης στην πρόσφατη παράστασή του). Εμπνεόμενος από τις τραγωδίες δημιουργούσε μια άλλου τύπου ευφορία φτιάχνοντας μια ουτοπική επιθυμία. Ηταν πολύ μεγάλα τα θέματά του για να είναι απλώς ένας ειδησεογράφος. Ηταν άλλωστε και ένας μύστης των Ελευσίνιων Μυστηρίων. Ενα μέρος του Αριστοφάνη, το ένα τρίτο ανήκει στην επιθεωρησιακή του ταυτότητα, το άλλο τρίτο ανήκει στο σατυρικό δράμα και το τρίτο είναι η ποιητική του διάσταση που έρχεται από τους ορφικούς και τους διονυσιακούς ύμνους. Είναι πολύ πιο σύνθετος από το να είναι η σύγχρονη επιθεώρηση» υποστηρίζει.

Κάπως έτσι, μοιάζει λογικό ο σκηνοθέτης να είναι αντίθετος στις παρεμβάσεις στο αρχαίο κείμενο προς τέρψιν της επικαιρότητας. «Αν βάλει κάποιος σημερινά στοιχεία το μόνο που θα κάνει θα είναι να ευτελίσει έναν ποιητή. Οι κοντοί, ψηλοί, Ρουβάδες και Μητσοτάκηδες ανήκουν πια στο παρελθόν μιας άλλης ευτελισμένης σκέψης που έκαναν τον Αριστοφάνη να είναι αφόρητος και φτηνός και ρηχός. Αν θέλουν να επικαιροποιήσουν κάποια πράγματα, ας επικαιροποιήσουν και τον Ευριπίδη και να λένε “Πώς στέκεις έτσι; Είσαι σαν τη Ζωή Κωνσταντοπούλου”» αναφέρει. Εχοντας ο ίδιος εφαρμόσει κάποιους νεωτερισμούς στις παραστάσεις του, κυρίως προς τη σκηνογραφική παρουσίαση, δεν κλείνει εντελώς την πόρτα προς το διαφορετικό. Αρκεί να σέβεται πάνω απ’ όλα το κείμενο. «Εξαρτάται τι απόδοση θα κάνει κανείς στη νέα ελληνική και από ποια οπτική γωνία βλέπει τον ποιητή. Τον ευτελίζει με το να παρουσιάζει την Πρόεδρο της Βουλής πρωταγωνίστρια για παράδειγμα, τότε φυσικά χάνει. Αλλά αν δείξει την ποιητική του φλέβα τότε βρίσκει έναν καινούργιο Αριστοφάνη, φέρνει στο φως έναν μυστικό Αριστοφάνη που οι θεατές σήμερα το έχουν πολλή ανάγκη επειδή έχουν βαρεθεί τη σάχλα και τον ευτελισμό» καταλήγει.