«Πυλάδης – Ιοκάστη»: Ακένωτα αρχέτυπα

ι μεγάλοι μύθοι της ανθρωπότητας είναι σαν τις μαθηματικές ταυτότητες: ισχύουν για πάσαν τιμήν. Ερχεται κάθε εποχή, κάθε μορφή, κάθε συμπεριφορά χωράει και επαληθεύεται. Αυτό δεν πιστοποίησε στις έρευνές του ανάμεσα σε τόσους άλλους πριν από αυτόν και ο Φρόιντ και ονόμασε μερικά από τα ψυχαναλυτικά του μοντέλα Σύμπλεγμα της Ηλέκτρας και Οιδιπόδειο Σύμπλεγμα; Βέβαια για να έχουμε ορθή και αληθή αναφορά καλό θα είναι να έχουμε υπόψη μας, όπως το έχω ξαναδιατυπώσει, πως ο Σοφοκλής π.χ. δεν ήξερε τον Φρόιντ, ενώ ο Φρόιντ διάβαζε Σοφοκλή και δοκίμαζε αν οι ασθενείς του ή, αν θέλετε, οι περιπτωσιολογικές παρατηρήσεις πάνω στην ανθρώπινη συμπεριφορά, το πεδίο, όπως λένε πάλι οι μαθηματικοί, των τιμών αναγόταν σ’ ένα μυθολογικό πεδίο αναφοράς.

Εχω κι άλλοτε σημειώσει πως μία και ένας είναι η Αντιγόνη, η Ηλέκτρα, ο Ορέστης, ο Οιδίπους, η Ιοκάστη, ο Προμηθεύς, ο Ηρακλής. Εννοώ τα αρχέτυπα του Μύθου. Οταν ο επώνυμος άρχων στην Αθήνα ανήγγελλε πως την τάδε χρονιά θα χορηγούσε ο Δήμος την τραγωδία του Σοφοκλή «Αντιγόνη», κανείς Αθηναίος δεν ρωτούσε «ποια Αντιγόνη;», «ποιος Οιδίπους;», «ποιος Αίας;». Ο Μύθος ήταν κοινόχρηστος, δεξαμενή γνωστή από την οποία αντλούσε κάθε ποιητής και διαχειριζόταν τα καθέκαστα, τα αίτια, την πορεία, τα αδιέξοδα, τις διαφυγές, τη λύση, την έξοδο χωρίς να ταράζει ή να αλλοιώνει τον πυρήνα, το κουκούτσι της μυθικής μορφής.

Ετσι είχαμε τέσσερις Ηλέκτρες, από τις πολλές που δεν διασώθηκαν, πέντε Ορέστες, τρεις Οιδίποδες κ.λπ., όλοι τους όμως αναπαύονται στον αρχετυπικό τους ορίζοντα.

Αρα η δεξαμενή του Μύθου είναι ακένωτη και ο καθένας μπορεί να βυθίσει το παγούρι του και να αντλήσει και να καταναλώσει τον μύθο, κατά τις ανάγκες του πεζοπορώντας μέσα στον αιώνα του, στη γλώσσα του, στα ήθη του, στις ιδέες του και στην αισθητική του.

ΦΡΟΪΔΙΚΗ ΟΠΤΙΚΗ. Στο Φεστιβάλ Αθηνών, πρόσφατα, παρουσιάστηκαν δύο κείμενα με αρχαιόθεμα δαχτυλικά αποτυπώμενα αλλά φροϊδική ερμηνευτική οπτική.

Πρόκειται για δύο μονόπρακτες όπερες του Γιώργου Κουρουπού: τον «Πυλάδη» και την «Ιοκάστη» με λιμπρέτο αντίστοιχα του Γιώργου Χειμωνά και της Ιουλίτας Ηλιοπούλου.

Μια πρώτη εξήγηση. Δεν είμαι μουσικοκριτικός. Κάτι χειρότερο: δεν γνωρίζω νότες! Απολαμβάνω τη μουσική με το φυσικό ένστικτό μου και μάλιστα χωρίς παρωπίδες από τον Ραμό έως τον Βαμβακάρη και από την όπερα του Μιούζικ Χολ και το πάλκο της Εσκενάζυ, έως τα σπιρίτουαλ στα καταγώγια του Χάρλεμ.

Αλλά έχω, νομίζω λόγο, πάνω στη θεατρικότητα και ό,τι την αποτελεί: ποίηση, πλοκή, χαρακτήρες, ιδεολογήματα και αισθητικές λύσεις επί του δοκιμαστηρίου της Σκηνής.

Τον «Πυλάδη» των Χειμωνά – Κουρουπού είχα πρωτοδεί και πρωτακούσει σκηνοθετημένο και σκηνογραφημένο στα υπόγεια και τα μηχανοστάσια του Μεγάρου Μουσικής από τον Διονύση Φωτόπουλο. Τώρα σε έναν αναπεπταμένο σχεδόν αχανή χώρο στο εργοστάσιο Τσαούσογλου πήρε άλλο σκηνικό νόημα και εγγράφτηκε σ’ άλλο αισθητικό στίγμα. Θα επιμείνω λοιπόν στον «μύθο» εν πρώτοις του «Πυλάδη», δηλαδή στο κείμενο του Χειμωνά, που είναι, σαφώς, ο οδοδείκτης του Κουρουπού. Ο Χειμωνάς εκτός από σημαντικός ποιητής (εγώ χρόνια επιμένω πως ο πεζογράφος Χειμωνάς είναι ποιητής ουσίας) ήταν νευρολόγος ψυχίατρος, δηλαδή ένας εξουσιοδοτημένος διαχειριστής της ψυχαναλυτικής και φροϊδικής κυρίως μεθόδου. Εκκινώντας λοιπόν από το Σύμπλεγμα της Ηλέκτρας, την αφοσίωση, κυριολεκτικά, της κόρης προς τον πατέρα ο Χειμωνάς παρεμβάλλει ό,τι η παράδοση παρέδωσε ως ρόλο μεσολαβητή μεταξύ Ηλέκτρας και Ορέστη, τον Πυλάδη.

Ο Χειμωνάς παραπέμποντας ευθέως στους στίχους της σοφόκλειας και της ευριπίδειας «Ηλέκτρας» και του ευριπίδειου «Ορέστη» (σημειώνω πως έχει μεταφράσει την «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή και τον «Ορέστη» του Ευριπίδη) φωτίζει με φροϊδική μεθοδολογία τον διαμεσολαβητή – κυρίως σε μερικές τραγωδίες βουβό Πυλάδη. Τι κάνει λοιπόν ο Χειμωνάς; Μεταποιεί τον ρόλο του Πυλάδη σε ρόλο ψυχαναλυτή που σιωπηλός «ακούει» και καθοδηγεί στο «ντιβάνι», ως αναλύων τον αναλυόμενο ασθενή. Ο Χειμωνάς τον βλέπει και ως όφι που τρώει την ουρά του.

Μ’ αυτό το έξοχο κολάζ που εν τέλει ανατρέπει φωτίζοντας λοξά τον αρχετυπικό «μύθο» και με την παρουσία ενός ερωτικά κανιβαλικού χορού με μαιναδικές καταγωγές όπου το αίμα λειτουργεί σαν σπέρμα και διεγείρει τα ίδια ένστικτα με την άγρια μουσική (ένα πιάνο πολυσήμαντο και ένα πανδαιμόνιο κρουστών).

Ο Κουρουπός μας κατέθεσε μια, για την μη αρμόδια γνώμη, θαυμάσια μουσική διάσταση του τραγικού μύθου. Μια μόνο παρατήρηση: βρήκα πολύ αχανή τον χώρο για μια «όπερα δωματίου» όπου οι σχέσεις και οι στρατηγικές χρειάζονται κλειστοφοβικά σύνδρομα.

Η «ΙΟΚΑΣΤΗ». Αντίθετα ο σκηνικός χώρος για την «Ιοκάστη» νέα «λυρική τραγωδία» του Κουρουπού λειτούργησε εξαίσια κυρίως με το Σύμβολο Κρεβάτι λευκό μέσα σε μια λίμνη παθών, ως βωμός ερωτικός, εστία γέννας και θανάτου. Η Ιουλίτα Ηλιοπούλου πιο ελεύθερη στη διαχείριση του οιδιπόδειου μύθου, πιο λυρική ως ευφράδεια έγραψε εξαίσιους στίχους σε δεκαπεντασύλλαβο και οδήγησε τον Κουρουπό να συναντήσει μέσω του δημοτικού μέλους τον αρχαίο Μύθο με τις δημοτικές παραλογές με ανάλογα αμαρτωλά και αιμομικτικά σύνδρομα.

Οι άριες-μονόλογοι της Ιοκάστης μετά την αποκάλυψη του τερατώδους κατά τη γνώμη ενός απλού ακροατή μουσικής είναι σημαντικές κατακτήσεις αυτού που έλεγε ο Νίτσε για την τραγωδία και τη μουσική της καταγωγή.

Να πω ότι απόλαυσα την ορχήστρα γάμο της Καμεράτας με την Ορχήστρα των Φίλων της Μουσικής με διευθυντή τον Γιώργο Πέτρου;

Να πω ότι καμάρωσα τις εξαίσιες «διεθνείς» φωνές της Ειρήνης Καράγιαννη και της Μυρτώς Παπαθανασίου; Τον πάντα ουσιαστικό Τάσο Αποστόλου και τον εξαίρετο χορό;

Η λιτή σκηνοθεσία ήταν του Jay Scheib.

Τα σκηνικά του Π. Μέξη, τα κοστούμια της Laine Rettmer και οι φωτισμοί του Γιώργου Τέλλου. Να τολμήσω να ξεχωρίσω τον Δημήτρη Δεσύλλα στη ρυθμική οιστρηλασία των κρουστών;

«Πυλάδης»
Κείμενο:
Γιώργος Χειμωνάς
Μουσική:
Γιώργος Κουρουπός
Σκηνοθεσία:
Jay Scheib
Ερμήνευσαν:
Ειρήνη Καράγιαννη, Χρήστος Κεχρής, Μίνα Πολύχρονου, Ελένη Σταμίδου

«Ιοκάστη»
Κείμενο:
Ιουλίτα Ηλιοπούλου
Μουσική:
Γιώργος Κουρουπός
Σκηνοθεσία: 
Jay Scheib
Ερμήνευσαν:
Μυρτώ Παπαθανασίου, Τάσος Αποστόλου