«Του ειδικού μας ανταποκριτή Πάνου Κούτρα»

Οπως και να το έβλεπε κανείς, ήταν αδύνατον να το αγνοήσει. Το δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου συζητήθηκε τόσο πολύ στα ξένα Μέσα, ώστε μερικά από αυτά έδωσαν τον λόγο και σε ανθρώπους του πολιτισμού. Πρώτη η γαλλική «Λε Μοντ»: ο μυθιστοριογράφος Γιάννης Κιουρτσάκης, στο φύλλο της περασμένης Κυριακής, επισήμανε το αδιέξοδο που κατά τη γνώμη του είχε ανακύψει. «Ψηφίζοντας Ναι», έγραφε, «σημαίνει ότι αποδεχόμαστε όλα τα Μνημόνια που δεν λειτουργούν. Το Οχι, ενώ η χώρα ασφυκτιά, με τις τράπεζες κλειστές και με τέτοια ατμόσφαιρα φόβου, είναι επίσης ανησυχητικό». Το ίδιο ατελέσφορη έβρισκε και τη στάση Ελλάδας και θεσμών μέχρι σήμερα: «Εκείνοι προσποιούνταν ότι μας βοηθούσαν», παρατηρούσε, «κι εμείς ότι κάναμε όσα μας έλεγαν».

Δεν ήταν ο μόνος «εκπρόσωπος» της χώρας που δεχόταν ερώτημα για το θέμα. Στην ίδια σελίδα, ο σκηνοθέτης Πάνος Κούτρας χαρακτήριζε την κατάσταση τραγική, παράλογη και ενίοτε κωμική. Για εκείνον, το χειρότερο με το δημοψήφισμα ήταν ότι θα πραγματοποιούνταν σε μια κοινωνία ήδη διχασμένη. Θυμωμένοι και συγχυσμένοι ψηφοφόροι θα έπρεπε  να απαντήσουν Ναι ή Οχι σε ζητήματα που καταλαμβάνουν δεκάδες σελίδες. Χώρια που κανείς δεν τους ενημέρωνε για την περίπτωση ασυμφωνίας. «Ο κ. Τσίπρας γνωρίζει την “Ιφιγένεια εν Αυλίδι” του Ευριπίδη» σχολίαζε ο Κούτρας. «Θυσιάζεται για να εξευμενίσει τους θεούς, στο τέλος όμως η Αρτεμις, ο “από μηχανής θεός” του έργου, την αντικαθιστά με ένα ελάφι. Μήπως λοιπόν ο Πρωθυπουργός πιστεύει στους θεούς και περιμένει ένα θαύμα (και για αυτό δεν τήρησε και την υπόσχεσή του για διαχωρισμό Κράτους και Εκκλησίας);».

Ο Κώστας Γαβράς είχε άλλη γνώμη. Στο ίδιο ρεπορτάζ, της «όχι πάντα καλοπροαίρετης για όσα συμβαίνουν στην Ελλάδα» εφημερίδας «Λε Μοντ», θέλησε να συμβάλει με μερικά καλά λόγια για τον Αλέξη Τσίπρα. «Είναι η πρώτη φορά εδώ και πολλά χρόνια, που ένας πολιτικός τέτοιας ποιότητας ηγείται της Ελλάδας» τόνισε. «Προσπαθεί να κρατήσει τις υποσχέσεις του, κάτι όχι και τόσο σύνηθες». Η Ευρώπη από τη μεριά της, που για χρόνια ήταν «ικανοποιημένη με τις δυσανάλογα πολλές Πόρσε στην Ελλάδα», φέρει βαριά ευθύνη. Δεν είναι η μόνη: από το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου κι έπειτα, η πατρίδα του κυβερνιόταν από πολιτικές και οικονομικές δυναστείες που απλώς μοιράζονταν την εξουσία. Η είσοδός της στην ευρωζώνη χωρίς τα απαιτούμενα προσόντα ήταν λάθος: «Είπαν ότι “ο Πλάτωνας δεν μπορεί να μείνει εκτός Ευρώπης”», θυμόταν ο Γαβράς, «και ενώ η φόρμουλα ήταν όμορφη, δεν ήταν αρκετή».

Λίγες ημέρες νωρίτερα, η εφημερίδα φιλοξενούσε την Ερση Σωτηροπούλου. Η εκλογική νίκη του ΣΥΡΙΖΑ γέννησε αισθήματα ευφορίας, παρατηρούσε η συγγραφέας, ακόμα και σε ανθρώπους που δεν τον είχαν ψηφίσει. Πρωταρχικό έργο ήταν να ανακοπεί η ανθρωπιστική κρίση, η ελληνική κυβέρνηση όμως ήταν μόνη της στην Ευρώπη όταν εναντιωνόταν στη λιτότητα. Αν υπήρχε κάτι που η συγγραφέας ήλπιζε (αφού το ενδεχόμενο του δημοψηφίσματος ή των εκλογών θα οδηγούσε σε καταστροφικό αδιέξοδο), ήταν η κυβέρνηση να δώσει ένα τέλος στις πελατειακές σχέσεις – την πληγή που ακολουθεί το κράτος από την ίδρυσή του. Την ίδια στιγμή, η Μεσόγειος καλυπτόταν πάλι με πτώματα. «Ισως λοιπόν η ελληνική κρίση να είναι ένα τελεσίγραφο στην Ευρώπη, ώστε να επαναπροσδιορίσει τους στόχους της».

Οταν οι Imam Baildi μιλούσαν στα μέσα Ιουνίου στη «Λιμπερασιόν» για την κατάσταση της χώρας, λίγο πριν από τις επικείμενες συναυλίες τους σε Τουλούζη, Σεν Ντενί και Αμιγί, το δημοψήφισμα της 5ης Ιουλίου ήταν απλώς ένα σενάριο. Ο συντάκτης του άρθρου τούς χαρακτήριζε μέρος του σάουντρακ των αναταραχών που έφεραν την τωρινή κυβέρνηση την εξουσία. Οι πιο «πολιτικές» επομένως ερωτήσεις του είχαν να κάνουν με το αν η κρίση οδήγησε την μπάντα σε περιοδεία εκτός συνόρων, εκεί όπου το κοινό έχει λεφτά για συναυλίες. «Το ακριβώς αντίθετο» αποκρινόταν ο Λύσανδρος Φαληρέας. «Ζούμε από τις συναυλίες που δίνουμε στη χώρα μας, όπου νομίζουμε ότι έχουμε ακόμη λογικές τιμές. Κρίση ή όχι, οι Ελληνες αγαπούν τη γιορτή».

Η συνέντευξη πάντως του εικαστικού Στέφανου Τσιβόπουλου στο διαδικτυακό περιοδικό ARTslant ήταν τόσο μέσα στον απόηχο των ημερών, ώστε ενώ δόθηκε για την έκθεση documenta 14, προγραμματισμένη για το 2017 στην Αθήνα και το γερμανικό Κάσελ ταυτόχρονα, η συζήτηση έφτασε αναπόφευκτα σε θέματα όπως η σχέση καλλιτεχνικής δημιουργίας και επικαιρότητας. «Μπορεί η τέχνη να αντιμετωπίσει γεγονότα τέτοιου μεγέθους σε πραγματικό χρόνο;» ρώτησε ο δημοσιογράφος. «Αυτή η κατάσταση», απάντησε μεταξύ άλλων ο Τσιβόπουλος, «είναι πέρα από την κατανόησή μου και αισθάνομαι τόσο ως πολίτης όσο και ως καλλιτέχνης εντελώς αδύναμος. Αυτή τη στιγμή δεν νομίζω ότι η τέχνη μπορεί να είναι συναφής με τόσο μεγάλα συμβάντα».