«Ξαναδιαβάστε Ομηρο, Πλάτωνα και τραγικούς»

«Με όση δύναμη μου έχει απομείνει, ένα πράγμα θέλω να πω στους φίλους μου, οποιασδήποτε ηλικίας και εθνικότητας, που αγαπούν την ανάγνωση: διαβάστε και ξαναδιαβάστε όσα αξίζουν περισσότερο. Τον Ομηρο και τον Πλάτωνα, τους αθηναίους τραγικούς, τον Πίνδαρο, την εβραϊκή Βίβλο, τον Δάντη και τον Σαίξπηρ». Είναι το απόσταγμα ενός «δεινόσαυρου του είδους», όπως αποκαλεί ο ίδιος τον εαυτό του, που πέρασε τουλάχιστον επτά δεκαετίες της ζωής του πάνω από ένα βιβλίο (με αρχή την εβραϊκή Τορά).

Ο Χάρολντ Μπλουμ, που γεννήθηκε στις 11 Ιουλίου του 1930 στο Μπρονξ της Νέας Υόρκης και συμπληρώνει μεθαύριο το 85ο έτος της ηλικίας του, δεν μπόρεσε να ανταποκριθεί αυτή τη φορά στο αίτημά μας για μια συνέντευξη εφ’ όλης της ύλης (όπως εκείνη για τον «Ταχυδρόμο», τον Μάρτιο του 2009, όπου έλεγε μεταξύ άλλων: «Ξέρετε τι διαφοροποιεί τον Καβάφη; Το γεγονός ότι είναι ένας αλεξανδρινός ποιητής. Η δυτική λογοτεχνία, όπως εγώ την αισθάνομαι, είναι στην ουσία της αλεξανδρινή. Εκεί ανακαλύπτουμε για πρώτη φορά τον περίφημο “μοντερνισμό”. Ολοι είμαστε αλεξανδρινοί, είτε το ξέρουμε είτε όχι. Οποιος ενδιαφέρεται πραγματικά για τη δυτική τέχνη, καταλήγει στην αρχαία Ελλάδα»).

Νιώθει κουρασμένος, όπως γράφει στο e-mail, και λόγω της ηλικίας του και λόγω ενός παλιότερου τραυματισμού στο ισχίο. Αλλά προφανώς και δεν το βάζει κάτω. Αυτή που πέρασε ήταν η 60ή κατά σειρά ακαδημαϊκή σεζόν κατά την οποία ο καθηγητής Ανθρωπιστικών Σπουδών δίδαξε σε φοιτητές του Πανεπιστημίου Γέιλ. Λόγω της εύθραυστης υγείας του, μάλιστα, υποδεχόταν κάθε εβδομάδα δύο ομάδες εικοσάρηδων στα σεμινάρια Σαίξπηρ και ποίησης, τα οποία πραγματοποιούνταν στο σαλόνι του σπιτιού του(!). Από την άλλη, οι απανταχού αναγνώστες του (εκτός από τους Ελληνες, εδώ που τα λέμε) μπορούν να παραγγείλουν από το Amazon τον τελευταίο τίτλο που προστέθηκε στη βιβλιογραφία των δεκάδων δοκιμίων του: «The daemon knows». Σ΄αυτόν επιστρέφει στις πηγές της αμερικανικής λογοτεχνίας συνδυάζοντας με συναρπαστικό τρόπο πεζογράφους και ποιητές τους οποίους συνδέουν εκλεκτικές συγγένειες. Στο ένα κεφάλαιο γράφει για τη σχέση του Γουόλτ Γουίτμαν και του Χέρμαν Μέλβιλ, στο επόμενο για εκείνη του Τ.Σ.Ελιοτ με τον Γουάλας Στίβενς.

Στην Ελλάδα, πάλι, αναμένουμε από καιρό την έκδοση του εμβληματικού έργου του «Σαίξπηρ: η επινόηση του ανθρώπινου», αλλά προφανώς ο προγραμματισμός των εκδόσεων Gutenberg έχει τροποποιηθεί. Ο Σαίξπηρ είναι ένα όνομα κομβικό για τον Μπλουμ. Αν ο τελευταίος έχει χαρακτηριστεί «ο σατανάς της λογοτεχνικής κριτικής», ο τροβαδούρος από το Στράτφορντ Απόν Εϊβον είναι ο θεός του. Στον δημοφιλή «Δυτικό κανόνα» (επίσης από τον Gutenberg) ο Σαίξπηρ είναι ο ήλιος, γύρω από τον οποίο κινούνται 25 πλανήτες: οι συγγραφείς που ο Μπλουμ επιλέγει «όχι ως άριστους, αλλά καλύτερους από άλλους» (όπου περιλαμβάνει τον λογοτεχνικό κριτικό Σάμιουελ Τζόνσον και τον Φρόιντ). Οποιος επιθυμεί πάντως να γνωρίσει τα όσια και ιερά της τέχνης του, οφείλει να ανακαλύψει την παλιά έκδοση της Αγρας «Η αγωνία της επίδρασης» (1989). Η ανάλυσή του εκεί θεωρήθηκε επιδραστική για τις επόμενες γενιές κριτικών: σύμφωνα με τον Μπλουμ, οι ποιητές διακατέχονται από το άγχος της αντιπαράθεσης με τους προγόνους τους – και αυτό είναι που τους καθιστά ποιητές. Οχι η προτεραιότητα στη δημιουργία, αλλά η πάλη με το φάντασμα του πατέρα. Στα ελληνικά κυκλοφορούν επίσης το «Πώς και γιατί διαβάζουμε» (Τυπωθήτω, 2004) και «Η θραύση των δοχείων» (Πλέθρον, 1998).

ΦΟΚΝΕΡ ΚΑΙ ΤΖΑΖ. Με αφορμή τη συμπλήρωση των 85ων γενεθλίων του ο παλιός καθηγητής του Χάρβαρντ μοιράζεται μαζί μας στιγμές από αυτό που ο ίδιος ορίζει ως το «αμερικανικό μεγαλείο» του 20ού αιώνα. Δεν είναι να εκπλήσσεται κανείς από την εναλλαγή των εικόνων. Ο Χάρολντ Μπλουμ θα μείνει στην Ιστορία ως ο κριτικός που υπερανέλυσε τον «Αμλετ» και αποθέωσε – στις νεανικές του φαντασιώσεις – τη Σοφία Λόρεν, όπως έχει εξομολογηθεί στο «Paris Review». «Ολοι κουβαλάμε μαζί μας τον κατάλογο με τις εμπειρίες που μέτρησαν μέσα μας. Οπότε κι εγώ επιλέγω τη “Σούπα πάπιας” των αδερφών Μαρξ, το “Καθώς ψυχορραγώ” του Γουίλιαμ Φόκνερ, το “Λυκαυγές του φθινοπώρου” του Γουάλας Στίβενς, σχεδόν όλα τα ποιήματα του Χαρτ Κρέιν, το παίξιμο του Τσάρλι Πάρκερ στα “Parker’s mood” και “I remember you”, τον Μπαντ Πάουελ όταν παίζει το “Un poco loco”, το “Δεσποινίς μοναχικές καρδιές” του Ναθάνιελ Γουέστ και το πιο πρόσφατο απ’ όλα, την ιστορία του Βύρωνα του Γλόμπου από το “Ουράνιο τόξο της βαρύτητας” του Τόμας Πίντσον».