Στα Γιάννινα το 1913

Αναλογιζόμενος κανείς την περίπτωση του Fred Boissonas όπως ανάγλυφα μας την παρουσιάζει ο εξαίρετος γλύπτης Θεόδωρος Παπαγιάννης, δεν μπορεί να μη σκεφτεί: Αν ζούσε αυτός ο μέγιστος καλλιτέχνης φωτογράφος καθώς και μια πλειάδα φιλελλήνων δημιουργών, η σημερινή Ελλάδα θα αντιμετωπιζόταν με τρόπο που να δείχνει ότι οι επίγονοι των αλλοτινών θαυμαστών της την λογαριάζουν ως βάρος;

Αλήθεια, πόσοι από τους συμπατριώτες μας γνωρίζουν τον Fred Boissonas;

Ο Fred (από το Φρειδερίκος) πίστευε ότι η καταγωγή του ήταν από τους αρχαίους Ελληνες. Η οικογένειά του καταγόταν από την περιοχή της Μασσαλίας που ήταν αποικία των Ελλήνων. Αρχισε τα ταξίδια του στην Ελλάδα χάρη σε μια φωτογραφία που έλαβε πολλές διακρίσεις, τράβηξε την προσοχή του λόρδου Nappier, του σκωτσέζου ευγενούς και φιλέλληνα, ο οποίος του προσέφερε μια επιταγή 100 λιρών για να ταξιδέψει στην Ελλάδα και να φωτογραφίσει τον Παρνασσό! Ετσι, ξεκίνησε το 1903 μαζί με τον Daniel Baud Bovy, πρύτανη της Σχολής Καλών Τεχνών της Γενεύης, με τον οποίο έκανε όλα τα ταξίδια του στην Ελλάδα.

Το 1903 αποβιβάζονται στην Κέρκυρα και γοητεύονται από το καθαρό φως της Ελλάδας και ιδιαίτερα από τα υπέροχα τοπία της. Τα τοπία όμως δεν ήταν η μόνη απασχόληση του Fred, αν και ξεκίνησε τα ταξίδια του με την ιδέα να συλλάβει όλα τα ίχνη της αρχαιότητας. Οι πραγματικές ανακαλύψεις του ήταν οι άνθρωποι, οι βυζαντινές παραδόσεις, η θρησκευτική ζωή και η σύγχρονη Αθήνα. Τον συνεπήρε ιδιαίτερα η ζωή της υπαίθρου λέει ο Gad Borel (καθηγητής στο Κολέγιο της Γενεύης) στο κείμενό του.

Στα 45 του, αναγνωρισμένος ως ένας από τους μεγαλύτερους ελβετούς φωτογράφους, ανακάλυψε την Ελλάδα χάρη στις παραινέσεις του λόρδου Nappier. Το 1903 πραγματοποιεί το πρώτο του ταξίδι, το 1907 το δεύτερο και επιστρέφοντας εκδίδει το πρώτο του βιβλίο με τον μυθικό τίτλο «La Grece par monts et par vaux» με κείμενο του συνταξιδιώτη του Daniel. Η πολυτελής αυτή έκδοση που έγινε το 1910 βραβεύτηκε από τη Γαλλική Ακαδημία και εξαντλήθηκε αμέσως. Συνολικά από το 1910 έως το 1920 ο εκδοτικός οίκος Boissonnas εξέδωσε περίπου 10 βιβλία για την Ελλάδα!

Η φωτογραφία που εξετάζουμε είναι τραβηγμένη στα Γιάννινα κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του το 1913, χρονιά κατά την οποία η πόλη απελευθερώνεται από τον τουρκικό ζυγό. Να είναι άνοιξη λίγο μετά την απελευθέρωση που έγινε την 21η Φεβρουαρίου; Φωτογραφίζει το τζαμί του Ασλάν Πασά που σήμερα είναι Δημοτικό Μουσείο και περιλαμβάνει εκθέματα τριών κοινοτήτων που ζούσαν και συνυπήρχαν στα Γιάννινα για αιώνες, ελληνικά – μουσουλμανικά – εβραϊκά. Είναι το πιο καλοδιατηρημένο τζαμί των Ιωαννίνων, ένα από τα 17 που υπήρχαν στην πόλη. Υπάρχουν λίγα δέντρα, κυπαρίσσια ως επί το πλείστον, σχεδόν στο κόντρα φως που ο επιδέξιος Fred ήξερε πώς να χρωματίσει το τοπίο του. Το συγκρότημα που φωτογραφίζει βλέπουμε ότι ορίζεται από το φρούριο το οποίο ο Αλή Πασάς φρόντισε να αναμορφώσει και να το καταστήσει ένα από  τα πιο ισχυρά κάστρα της Ελλάδας. Διακρίνουμε λίγο ουρανό, ένα μακρόστενο τρίγωνο πάνω δεξιά, το Μιτσικέλι, σαν ένα γκρίζο φόντο τού κυρίως θέματος, εντελώς διαφορετικό από την εικόνα που δίνει σήμερα, και τη χερσόνησο της στεριάς με το κάστρο των επάλληλων επιπέδων να εισχωρεί στη λίμνη. Ο φωτογράφος εκμεταλλεύεται τον αντικατοπτρισμό που ρίχνει το κάστρο στη λίμνη, με μαεστρία τοποθετεί τη μηχανή του στο κατάλληλο σημείο. Σε πρώτο πλάνο, λοιπόν, βλέπουμε το κάστρο που έχει υποστεί φθορές πολλές. Από τις πολεμίστρες μερικές έχουν καταρρεύσει σε κάποια τμήματά του. Αμέσως πιο μέσα είναι το Σουφαρί Σεράι που χρησίμευε για το ιππικό του Αλή Πασά. Είναι ένα κτίριο 40×50 μ., σχεδόν τετράγωνο, με τοίχους που κλίνουν ελαφρώς προς τα μέσα και με μεγάλο ύψος. Στο κάτω μέρος βρίσκονταν τα άλογα και στον πάνω όροφο οι κοιτώνες για τους ιππείς.  

Το κτίριο αυτό δεν είναι το μόνο ενδιαφέρον. Δίπλα βρίσκονται το καλαίσθητο κτίριο της τουρκικής βιβλιοθήκης, τα λουτρά και η Ιερατική Σχολή (Μεντρεσές) που φαίνεται αμέσως από κάτω από το τζαμί, είναι ένα χαμηλό κτίριο με πολλά παράθυρα και κυπαρίσσια μπρος και πίσω. Ολα τα κτίσματα που περιλαμβάνει το συγκρότημα είναι σπουδαίας αρχιτεκτονικής. Φαίνεται πως αυτό γοήτευσε τον Boissonnas και έστησε τη φωτογραφική του μηχανή να τα απαθανατίσει. Σήμερα, χάρη στην καλλιτεχνική ματιά αυτού του ανθρώπου, έχουμε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα τοπία των Ιωαννίνων που έχει αλλάξει εντελώς. Το κάστρο τότε βουτούσε στη λίμνη, σε κάποιες νησίδες χώματος που το περιέβαλλαν· πήγαιναν οι Γιαννιώτισσες να πλύνουν τα ρούχα τους. Υπάρχει και σχετική φωτογραφία με τις πλύστρες, το 1913. Υδρευση τότε δεν υπήρχε. Το κάθε σπίτι ή τα περισσότερα είχαν πηγάδι και από εκεί αντλούσαν νερό.

Το τοπίο αυτό και σήμερα είναι το αγαπημένο των επισκεπτών και των φωτογράφων, μόνο που όπως είπα είναι τελείως αλλαγμένο. Γύρω από το κάστρο – τη δεκαετία του ’50, με υπουργό Δημοσίων Εργων τον Κωνσταντίνο Καραμανλή – μπαζώθηκε όλη η επιφάνεια και σηκώθηκε 2-3 μέτρα από την επιφάνεια της λίμνης· φυτεύτηκαν πλατάνια που, όπως ήταν φυσικό, με τις ρίζες στο νερό φούντωσαν και θέριεψαν. Σήμερα είναι δασωμένο το μεγαλύτερο μέρος και φυσικά δίνει διαφορετική εντύπωση.

Δεν υπάρχει μάλιστα στην εικόνα το μαρτυρικό χωριό Λιγκιάδες που έγινε πανελληνίως γνωστό για τη σφαγή των κατοίκων του στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο από τους Γερμανούς. Μόλις διακρίνονται στο άκρο αριστερά της φωτογραφίας λίγα χωραφάκια, πιθανόν λίγα σπίτια να υπήρχαν αριστερότερα. Ούτε ίχνη δρόμου διακρίνει κανείς στο τοπίο.

Παρατηρώντας τις φωτογραφίες του Fred Boissonnas σχεδόν απ’ όλα τα μέρη της Ελλάδας αναλογίζομαι τον κόπο και το πάθος αυτού του ανθρώπου. Εκείνες τις εποχές με τις τόσες δυσκολίες στη μετακίνηση φωτογράφισε την Ελλάδα και έτσι σήμερα γνωρίζουμε από πού πέρασε αυτός ο τόπος για να παραδοθεί σε εμάς αυτός που είναι. Σε ένα από τα πολλά κείμενά του για τα ταξίδια του στην Ελλάδα ο Boissonnas αναφέρει: «Τόσες πολλές εικόνες συνωθούνται στη μνήμη μου! Ξανθές ελιές που στεφανώνουν τις ακτές του Ραμνούντα και της Ερυθραίας, άγρια περάσματα του Ταΰγετου, μοσχομυρισμένοι κήποι της Καλαμάτας, κοιλάδα των Τεμπών, Λίμνη των Ιωαννίνων, πηγάδια του Γαστουρίου (…). Γοητευτικοί πίνακες, ονόματα που ηχείτε σαν χάδι στο αυτί μου».

Ας είναι καλά η Ριζάρειος και ο τότε ακάματος πρόεδρός της Αγγελος Κίτσος, όπως και το Ιδρυμα Λάτση και ειδικά ο Βαγγέλης Χρόνης με τις ευαισθησίες του. Αυτοί μας χάρισαν ένα βιβλίο αυτογνωσίας πολύτιμο για τις επόμενες γενιές.