Το βέλος του Ζήνωνα

Αντιγράφω παρακάτω όσα έγραφα το 1981, πριν από 34 χρόνια για μια παράσταση του αριστουργήματος του Μπέκετ «Περιμένοντας τον Γκοντό». Δεν έχουν αλλάξει οι απόψεις μου, αντίθετα έχουν ακόμη πιο πολύ επαληθευθεί.

«Τι μυστικό κρύβει αυτό το έργο, ώστε κάθε φορά που παίζεται να εξάπτει σε μεγάλο βαθμό το ενδιαφέρον ενός ποικίλου και διαταξικού κοινού; Είναι μόνο η φήμη του, τάχα, ανεξάρτητα από την αξία του, που δημιουργεί στον καθένα την υποχρέωση να έρθει, μια φορά τουλάχιστον στη ζωή του, σ’ επαφή μαζί του; Είναι η απλή του δομή; Είναι το θέμα και οι ιδέες του; Ή μήπως τάχα είναι ο “αέρας”, η διάθεσή του, το ιδιότυπο κλίμα του; Νομίζω πως είναι όλα μαζί, αλλά εκείνο που πρυτανεύει, όταν κυρίως δει κανείς ή ξαναδεί το έργο, είναι η τελευταία αιτία. Υπάρχει σ’ αυτό το αριστούργημα του αιώνα μας – το μόνο ίσως έργο που θα διασωθεί από τη μεταπολεμική δραματουργία – μια υψηλή θερμοκρασία υπό έλεγχο, ένας βαθύς λόγος σχεδόν κυτταρικός που δημιουργεί ανεξίτηλες αλλοιώσεις, εμπειρίες ανεπανάληπτες στη συνείδηση του θεατή.

Ενας λόγος σε διαρκή εκκρεμότητα, πυκνός και συνάμα ανοιχτός, οικείος και άμεσος και συνάμα εκρηκτικός, μυστικός και αποκαλυπτικός, ελίσσεται μέσα στο απλό αυτό δρώμενο που υποστασιοποιεί κάθε χειρονομία, κάθε στάση και στοιχειώνει κάθε σιωπή. Ο Μπέκετ φορτώνεται με την απερίγραπτη ευθύνη να φέρει εις πέρας το τέλος του τραγικού. Γιατί όπως στον “Προμηθέα Δεσμώτη” του Αισχύλου, σ’ ένα ερημικό σταυροδρόμι στον Νέο Καύκασο, οι απόγονοι του Προμηθέα αναμένουν αδιέξοδοι αλλά πάντα πείσμονες τη συνάντηση με τη λύση που είναι υποσχημένη χιλιάδες χρόνια πριν και πάντα αναπάντητη και συνεχώς υπό αίρεση.

ΘΕΟΛΟΓΙΚΟ ΕΡΓΟ. Δεν υπάρχει καμία αμφιβολία πως το “Περιμένοντας τον Γκοντό” είναι το πιο θεολογικό έργο του αιώνα μας· όχι γιατί μιλάει για τον Θεό, αντίθετα γιατί ο Θεός απουσιάζει, σιωπά και ηρακλείτεια, όπως η Φύσις εκείνου, “φιλεί κρύπτεσθαι”. Το αναίτιο της υπάρξεως, η ερημία του όντος κυριεύουν το κενό, το μηδέν έτσι ώστε ο λόγος, που εξέπεσε σε κουβεντολόι ενώ ξεκίνησε ως μύθος και πλήρωση, να παίζει τον ρόλο σχολίου σε ένα ανύπαρκτο κείμενο.

Τα υποκείμενα του Μπέκετ είναι ανεπίδοτα, χωρίς κατηγόρημα, χωρίς αντικείμενο, χωρίς προσδιορισμό ή προορισμό. Συμβεβηκότα αποκομμένα από την ουσία τους. Απεγνωσμένες προσπάθειες και ενέργειες σε αιώνια διαθεσιμότητα, κτίσματα τυχαίως ερριμμένα, όπου ο τέκτονας αποσύρθηκε και κανένας κάτοικος δεν τα διεκδικεί.

Διατηρητέα αλλά ακατοίκητα. Μουσεία, δηλαδή απομνημόνευση της δημιουργίας. Σήματα λυγρά. Γραφή επικίνδυνη, επιστολή χωρίς αποστολέα και παραλήπτη.

Η παράσταση πασχίζει να βιδώσει τα οντικά αυτά ερείπια μέσα στον χρόνο. Ο Χρόνος είναι η μόνη κατηγορία σ’ αυτό το έργο που έχει νόημα. Σαν το βέλος του Ζήνωνα που φαίνεται ότι κινείται μέσα σ’ έναν διαιρετό χρόνο, οι ήρωες του Μπέκετ καμώνονται ότι κινούνται, ενώ στην πραγματικότητα τίποτα δεν κινείται μέσα σ’ ένα συμπαγές χρόνου. Σαν το παράδοξο του Ζήνωνα επίσης, όπου ο Αχιλλέας και η χελώνα δεν θα φτάσουν ποτέ ο ένας τον άλλον τρέχοντας, οι αντιήρωες του Μπέκετ δεν θα ανταμώσουν ποτέ τον βραδυπορούντα Γκοντό.

Το “Περιμένοντας τον Γκοντό” είναι το τέλος του θεάτρου, επειδή η τέχνη ως ερμηνεία του κόσμου και της ύπαρξης δεν είναι παρά μόνο μια ακόμη αυταπάτη. Η τελευταία γοητεία του απρόσιτου».

Ο Μπέκετ γράφοντας αυτό το θεμελιώδες κείμενο δεν έφερε μέσα στον πυρήνα του θεατρικού λόγου όλη την υπαρξιακή φιλοσοφία, έτσι όπως για μένα την έφερε στην ποίηση με τον συνταρακτικό του στίχο ο Νίκος Καρούζος: «Εγραφα ποίηση πάει να πει πως συνεργάστηκα με το ΜΗΔΕΝ».

Αλλά ο Μπέκετ ανιχνεύοντας παράλληλα και τη θεατρική περπατησιά μέσα στους αιώνες βρήκε τη φόρμα που ταίριαζε στην εκκρεμότητα των ανυπόμονων της αναμονής. Και κατέληξε στο τσίρκο. Και το τσίρκο δεν είναι απλά μια μορφολογική φάση, ένας άλλος κώδικας του θεατρικού συντακτικού. Είναι σαν τα ιζήματα της γεωλογίας. Παλιά οργανική ύλη που πάγωσε, πύκνωσε, στερεοποιήθηκε, ενώ διατηρεί τα δομικά στοιχεία της οργανικότητας και παραπέμπει στη μορφολογία του μουσείου. Το τσίρκο είναι ο ενδιάμεσος κρίκος του αρχαίου ελληνικού και ρωμαϊκού κώδικα και του αναγεννησιακού λόγιου θεάτρου. Οι τυποποιημένες φιγούρες της μενανδρικής δραματουργίας φορτίζονται με τις απορίες του θεολογικού και φιλοσοφικού στοχασμού όπως διαμορφώθηκε με τους σχολαστικούς και αργότερα τους εγκυκλοπαιδιστές.

Ο Δύσκολος, οι υπηρέτες του Μενάνδρου και ο Μίλες Γκλοριόζους του Πλαύτου και ο Φιλάργυρος του Τερέντιου διαβάζουν στον Μπέκετ Βολταίρο, Γαλιλαίο, Ροβεσπιέρο και Κίρκεγκαρντ!

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. Στο θέατρο Καρτέλ η ομότιτλη ομάδα με μεταφραστή και σκηνοθέτη τον Νίκο Καραγέωργο ανέβασε το αριστούργημα του Μπέκετ μέσα σε μια μεγάλη αποθήκη ή εγκαταλειμμένο συνεργείο. Κατά τη διάρκεια μάλιστα της «αναμονής» η γκαραζόπορτα ανοίγει και μένει ανοιχτή ώστε μετέχει στην παράσταση και η κίνηση του δρόμου με αυτοκίνητα και πεζούς. Το σημαδιακό μάλιστα δέντρο, το μοναδικό σκηνικό του κειμένου, είναι πραγματικό δέντρο απέναντι από το θέατρο, πέραν του δρόμου.

Οι τέσσερις νέοι ηθοποιοί που ανέλαβαν το τιτάνιο έργο να αποδώσουν το μπεκετικό κείμενο σκηνικά κάνουν φιλόδοξες και φιλότιμες προσπάθειες με συχνά καλά αποτελέσματα, πάντως μάλλον είναι τεκμήριο απορίας η κινησιολογική φλυαρία.

Οι νέοι καλλιτέχνες είναι αξιέπαινοι να καταπιάνονται με τα δύσκολα και πιο αξιέπαινοι όταν τα αντιμετωπίζουν σοβαρά και με σεμνότητα. Ετσι δεν έχω από το να σημειώσω πως οι Γιώργος Γεροντιδάκης, Βασίλης Μπισμπίκης, Κατερίνα Σιώζου, Παναγιώτης Σούλης, Στέλιος Τυριακίδης «διάβασαν» σωστά το κείμενο, το σωματοποίησαν – υποφερτά – και το «κατέβασαν» στο κοινό που γέμισε την απομακρυσμένη αυτή θεατρική γωνιά.

Είναι παρήγορο που κυρίως οι νέοι ψάχνουν και βρίσκουν τα σπουδαία κείμενα.

Σκηνοθεσία:
Νίκος Καραγέωργος
Παίζουν:
Γιώργος Γεροντιδάκης, Βασίλης 
Μπισμπίκης, 
Κατερίνα Σιώζου, 
Παναγιώτης 
Σούλης, Στέλιος 
Τυριακίδης
Σκηνικά, κοστούμια, φωτισμοί:
Ομάδα Cartel