Στην επέτειο του ενός χρόνου από τον θάνατο της εκδότριας του Βιβλιοπωλείου της Εστίας Μάνιας Καραϊτίδη, ο εκδοτικός οίκος κυκλοφόρησε μικρό βιβλίο με κείμενα γαλλόφωνων φίλων της σε επιμέλεια της Κατρίν Βελισσάρη. Στο δίγλωσσο και εξαιρετικά καλαίσθητο αυτό τομίδιο συμμετέχουν με κείμενά τους «Για τη Μάνια» οι Ζαν-Πιερ Αρμανγκό (πιανίστας, άλλοτε διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου της Αθήνας), Ζακ Μπουσάρ (καναδός νεοελληνιστής), Ζιλ Ντεκορβέ (μεταφραστής), Ολιβιέ Ντεκότ (σημερινός διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου), Μισέλ Γκροντάν (βέλγος δημοσιογράφος και ελληνιστής), Μπερνάρ Λαζό (ζωγράφος, πρώην πολιτιστικός ακόλουθος στην Αθήνα), Φλοράνς Νουαβίλ (δημοσιογράφος, συγγραφέας), Κατρίν Βελισσάρη (πρώην διευθύντρια ΕΚΕΒΙ), Σαμπίν Βεσπιζέρ (εκδότρια). Παράλληλα πραγματοποιήθηκε ειδική εκδήλωση στο Γαλλικό Ινστιτούτο της Αθήνας. Από τη βραδιά εκείνη είναι και το κείμενο για τη Μάνια Καραϊτίδη που ακολουθεί (απόσπασμα) του καθηγητή Ιστορίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο και διευθυντή του περιοδικού «Νέα Εστία» Νίκου Καραπιδάκη.

Συνοψίζοντας την κύρια ιδέα που εξέπεμπε η Μάνια - αν αυτό το εγχείρημα είναι δυνατόν και αν μας επιτρέπεται να συνοψίζουμε μια προσωπικότητα - θα τολμούσαμε να υποστηρίξουμε ότι αυτή ήταν η χαρά της συζήτησης. Τη χαρά αυτή την μοιραζόταν με όλους, γνωστούς και λιγότερο γνωστούς, με τους περαστικούς όσο και με τους παλιούς γνώριμους.

Οσοι έκαναν τον κόπο να παρατηρήσουν πιο προσεκτικά αυτή την πηγαία χαρά, έβλεπαν πως επρόκειτο για μια ολοκληρωμένη τέχνη, με μεγάλο βάθος, που στόχευε στην ικανοποίηση του συνομιλητή, ανιχνεύοντας τις προτιμήσεις του· που διέθετε ένα μεγάλο αριθμό θεμάτων εγχώριου, ευρωπαϊκού και παγκόσμιου ενδιαφέροντος· και που, τέλος, είχε ως προνομιακό πεδίο τη λογοτεχνία, η οποία για τη γενιά της Μάνιας τουλάχιστον, ήταν το θέμα που ύφαινε τον έντιμο άνθρωπο, επιτρέποντάς του να επικοινωνεί ανεξαρτήτως εθνικής ή κοινωνικής καταγωγής.
Ολα αυτά τα στοιχεία παραπέμπουν σε έναν παλαιότερο πολιτισμό που σήμερα μοιάζει ξεθωριασμένος, καθώς η χαρά της συζήτησης και η απόλαυση που απέρρεε από αυτήν έχει αντικατασταθεί από την ανάγκη της πειθούς και της κατίσχυσης μεταξύ άλλων συνομιλητών μέσω δομημένων επιχειρημάτων. Και όταν ακόμα η συζήτηση δεν προσπαθεί να πείσει, κινείται μέσα στο ανούσιο και στο εφήμερο των ειδήσεων ή των πληροφοριών, μέσα στη νευρικότητα της επικαιρότητας ή της μόδας.
Η Μάνια ανήκε, όπως και άλλοι και άλλες της γενιάς της, σε αυτόν τον παλαιότερο πολιτισμό, που καταγόταν από την Ευρώπη του 17ου αιώνα.
Θα θέλαμε εδώ να τον παρακολουθήσουμε μέσα από την προσωπική της ιστορία, όχι  μόνο για να αποδώσουμε μια τιμή, αλλά και για να αναλογιστούμε τι οφείλουμε σήμερα σε αυτούς τους ανθρώπους - σήμερα που, όπως και να το δούμε, αισθανόμαστε μια στέρηση βεβαιοτήτων.
Η Μάνια δεν προερχόταν από τον μεγάλο πλούτο ή τις μεγάλες περιουσίες που γνώρισε το νεοελληνικό κράτος. Η παιδεία της όμως, ίσως εξαιτίας της διάχυσης των συμπεριφορών από τις ανώτερες τάξεις προς τις κατώτερες, ήταν εξομοιωμένη με την παιδεία των ανώτερων τάξεων και πιο συγκεκριμένα με την παιδεία που προοριζόταν για τις δεσποινίδες και τις κυρίες αυτών των τάξεων. Με δυο λόγια: οι μορφωμένες κυρίες των ανώτερων τάξεων της εποχής της χαρακτηρίζονταν από τη γλωσσομάθειά τους και, κυρίως, από τις γενικές γνώσεις τους που, αντιθέτως προς τη σχολική παιδεία της εποχής, ήταν απαλλαγμένες από τον σχολαστικισμό, το μεγάλο χαρακτηριστικό της ελληνικής εκπαίδευσης. Οι γνώσεις που ήταν απαραίτητες για την παιδεία τους ήταν περισσότερο εκείνες που τους επέτρεπαν να παρακολουθούν τις εξελίξεις στον κόσμο και να μπορούν να συζητούν γι' αυτές, παρά οι γνώσεις που θα επέτρεπαν την ένταξή τους στις ανώτερες βαθμίδες της εκπαίδευσης. Αυτή την αποστασιοποίησή τους από την επίσημη σχολική, σχολαστική μάλιστα παιδεία, θα τη διακρίνουμε και στις γλωσσικές επιλογές τους, που δεν ήταν ποτέ η καθαρεύουσα αλλά η δημοτική γλώσσα, χωρίς βέβαια υπερβολές, αφού μας είναι αδιανόητο να φανταστούμε τη Μάνια Καραϊτίδη, την Πηνελόπη Δέλτα ή τη Μαρή Ασπιώτη να μιλούν ή να γράφουν τη μαλλιαρή δημοτική. Η συνεκτική ουσία της γλωσσικής παιδείας τους ήταν η αγάπη της ανάγνωσης, που βασιζόταν κυρίως στους ξένους κλασικούς, των οποίων τα έργα υποβοηθούσαν και την προσωπική τους τελειοποίηση στις ξένες γλώσσες. Η ελληνική λογοτεχνία, αλλά και η κλασική φιλολογία φαίνεται πως είχαν δευτερεύουσα θέση στη μόρφωσή τους, και πάντως ακολουθούσε την προηγούμενη ανάγνωση των ξένων κλασικών, και ιδίως του ξένου μυθιστορήματος. Δεν τις φανταζόμαστε καθόλου να μπορούν να απαγγέλλουν αποσπάσματα από τον Λουκιανό, αλλά η εξοικείωσή τους με τις πιο λεπτές ψυχολογικές αποχρώσεις του Στεντάλ ή του Μοπασάν θα ξάφνιαζε ακόμα και τον ειδικό, όπως θα ξάφνιαζε και η καθαρότητα της απαγγελίας τους, ποιημάτων της γαλλικής ή, βέβαια, της αγγλικής ποίησης. Ανάλογες νομίζω ήταν και οι γνώσεις τους της Ιστορίας.
Εξοικειωμένες όπως ήσαν με την ευρωπαϊκή λογοτεχνία, δεν είχαν ιδιαίτερη δυσκολία να παρακολουθήσουν τις βασιλικές γενεαλογίες της αγγλικής ή της γαλλικής Ιστορίας, τις πολιτικές διακυμάνσεις της Γαλλίας της  επαναστατικής ή της μεταναπολέοντειας περιόδου, τις κοινωνικές εντάσεις της Γαλλικής Επανάστασης αλλά και του Μεσοπολέμου. Στοιχεία όλα αυτά που τις έκαναν Ευρωπαίες ως προς την παιδεία τους και πάντως τις έφερναν σε προνομιακή θέση επικοινωνίας με την εν γένει ευρωπαϊκή παιδεία. Δεν είναι βέβαια τυχαία ή έλξη που ασκούσε η Μάνια στους ξένους φίλους της, αφού έβρισκαν στην παιδεία της ό,τι μπορούσε να τους συνδέσει και με τις δικές τους αναπαραστάσεις. Επιμείναμε στην ευρωπαϊκή εξοικείωση της Μάνιας και άλλων γυναικών με παρόμοια παιδεία, κινδυνεύοντας να δώσουμε την εντύπωση ότι επρόκειτο για κυρίες αφελληνισμένες. Τίποτα δεν θα ήταν ανακριβέστερο. Η Μάνια συγκεκριμένα προερχόταν από εκείνη την κοινωνική τάξη που συνέστησε τη νεοελληνική ταυτότητα της εποχής της. Οι οικογένειές της ανήκαν στους δυναμικούς επαρχιώτες του 19ου αιώνα, που βρήκαν ή δημιούργησαν πολλές ευκαιρίες στην αναπτυσσόμενη τότε πρωτεύουσα: δάσκαλοι και καθηγητές, αξιωματικοί, πολιτικοί, γιατροί, νομικοί, επιχειρηματίες, συγγραφείς και εκδότες, πήραν με τον έναν ή τον άλλο τρόπο μέρος σε όλα τα κινήματα, πολιτικά και στρατιωτικά που χαρακτηρίζουν την ελληνική ζωή όλο το πρώτο μισό του 20ού αιώνα και έζησαν όλες τις εθνικές επιτυχίες και αποτυχίες που διαμόρφωσαν αυτή την περίφημη νεοελληνική ταυτότητα του περασμένου αιώνα. Ταυτότητα, ας σημειωθεί, που ήταν στις βασικές της παραδοχές βαθύτατα ευρωπαϊκή και με τον τρόπο της πιστή στις ιδρυτικές θέσεις του νεοελληνικού κράτους και στον ευρωπαϊκό προσανατολισμό τους. Η Μάνια αποτελούσε, στο μερίδιο που της αναλογούσε, τη σύνθεση αυτού του κόσμου, κρατώντας πάντα την αυτοπεποίθηση που τον διέκρινε αφού τα μέλη του είχαν τη βαθιά πεποίθηση ότι ήταν οι κατασκευαστές της κοινωνίας τους και των οποίων πράγματι ο πολιτισμός αποτυπώθηκε παντού, στην οικονομία, στην τέχνη, στην αρχιτεκτονική, πριν αντικατασταθεί εντελώς ή σχεδόν, μετά τα χρόνια της Μεταπολίτευσης, με την άνοδο των νέων τάξεων.

INFO
Pour Mania
Για τη Μάνια
Εκδ. Βιβλιοπωλείον της Εστίας, 2015, Σελ. 72
Τιμή: 9 ευρώ