Καπνά και καπνεργάτες

Η φωτογραφία πρέπει να είναι από τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα. Απεικονίζει τα ειδικά μακρόστενα κάρα στα οποία φόρτωναν τα δέματα με τα επεξεργασμένα καπνά, τις λεγόμενες τόγκες, αμπαλαρισμένα σε τσούλια, για να τα μεταφέρουν προς φόρτωση στα πλοία. Τα κάρα ξεκινούσαν από την πόρτα των καπναποθηκών και έφθαναν στην ειδικά διαμορφωμένη ακρογιαλιά. Λιμάνι δεν υπήρχε,  το λιμάνι της Καβάλας άρχισε να χτίζεται το 1928 και ολοκληρώθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1950. Από τα κάρα και πάλι ειδικοί μεταφορείς φόρτωναν τα δέματα στην πλάτη και τα κουβαλούσαν στις μαούνες. Τα πλοία δεν μπορούσαν να πλησιάσουν στην ακτή, έμεναν αγκυροβολημένα στα ανοιχτά περιμένοντας. Οι μαούνες, με τα δέματα των καπνών και τους φορτωτές, προσέγγιζαν τα πλοία και εκεί με ειδικά βίντσια τα δέματα μεταφέρονταν στα αμπάρια, όπου και πάλι οι φορτωτές τα στοίβαζαν με προσοχή και ασφάλεια. Εξάλλου τις εργασίες φόρτωσης, μεταφοράς και εκφόρτωσης καπνών τις είχε αποκλειστικά το σχετικό σωματείο φορτοεκφορτωτών.

Η καλλιέργεια του καπνού, ύστερα από άδεια του Σουλτάνου, άρχισε στις αρχές του 17ου αιώνα στην περιοχή. Γρήγορα τα καπνά της Ανατολικής Μακεδονίας και της Θράκης αναδείχθηκαν ποιοτικά, από το άρωμα και τη γεύση τους, τα καλύτερα στον κόσμο. Η ζήτησή τους αυξάνεται ταχύτατα. Ετσι η καλλιέργεια των καπνών που από το 1840, όπως ανέφερα, επεκτείνεται σε όλη την ενδοχώρα της περιοχής φέρνει την εγκατάσταση καπνεμπορικών οίκων, εγχώριων και ξένων. Ακόμη εγκαθίστανται ξένα μονοπώλια καπνού όπως οθωμανικό, σουηδικό, γαλλικό, αυστριακό, ιταλικό, ολλανδικό κ.ά. και πολλές προξενικές Αρχές. Ολα αυτά τα γεγονότα οδηγούν σε ραγδαία οικονομική ανάπτυξη.

Ανθρωποι από την περιφέρεια ενθαρρύνονται να εγκατασταθούν στην πόλη, που τώρα ασφυκτιά μέσα στα τείχη της χερσονήσου. Ετσι αρχίζει το 1864, με άδεια του Σουλτάνου, η επέκταση έξω από τα τείχη της πόλης στη γύρω περιοχή. Η εξάπλωση της πόλης ήταν ένα μεγάλο επίτευγμα της ελληνικής κοινότητας. Σήμανε το τέλος της εκμετάλλευσης και της καταπίεσης εκ μέρους του τουρκικού στοιχείου που, έχοντας το συντριπτικό ποσοστό ιδιοκτησίας γης και σπιτιών της παλιάς πόλης μέσα στα τείχη, τα νοίκιαζε με υπέρογκα ποσά εμποδίζοντας την ανάπτυξη καθώς η πόλη ασφυκτιούσε. Τα κεφάλαια που επενδύονται και η ζήτηση για εργατικά χέρια φέρνουν πλούτο και αυτό οδηγεί στην οικοδόμηση της νέας πόλης. Χτίζονται δρόμοι, καπναποθήκες και πολυτελή μέγαρα. Ακτοπλοϊκές γραμμές συνδέουν την πόλη με όλα τα μεγάλα λιμάνια της Μεσογείου. Η οικονομική και η κοινωνική ζωή αλλάζουν με γρήγορους ρυθμούς. Από τη μια πλευρά έχουμε μια, μικρή σε αριθμό, πλούσια αστική τάξη μ’ έντονα κοσμοπολίτικα στοιχεία και από την άλλη πλευρά μια πολυάριθμη, κυρίως μετά το 1922 με την έλευση των προσφύγων, εργατική – προλεταριακή τάξη με έντονη πολιτική συνείδηση. Αυτός ο τρόπος δομής και ανάπτυξης οδήγησε σε ταξικούς αγώνες με πολλαπλές συγκρούσεις. Ηδη το 1896 έχουμε την πρώτη απεργία καπνεργατών οι οποίοι εγκατέλειψαν τις αίθουσες επεξεργασίας και βγήκαν στους δρόμους, με φωνές και διαμαρτυρίες, Ελληνες, Τούρκοι, Εβραίοι και Αρμένιοι επειδή οι εταιρείες συμπίεζαν τις αμοιβές και ζητούσαν να αυξηθούν οι ώρες εργασίας. Επεσαν κάποιοι πυροβολισμοί κι ένας υπάλληλος της εταιρείας Ρεζή σκοτώθηκε. Τότε για να μην πάρουν έκταση τα γεγονότα επενέβη ο τουρκικός στρατός και σταμάτησε τη διαδήλωση. Ο τούρκος καϊμακάμης Καβάλας χαρακτήρισε την απεργία «εκμέκ καβγασί», δηλαδή καβγάς για το ψωμί, και ζήτησε από τους καπνεμπόρους να δώσουν μια ελάχιστη αύξηση για να κατευνασθούν τα πνεύματα και να επανέλθει η τάξη. Ετσι οι καπνεργάτες ενωμένοι κέρδισαν την πρώτη τους απεργία. Το 1908, με τη χαλάρωση που έφεραν για λίγο οι Νεότουρκοι, έχουμε το πρώτο εργατικό σωματείο καπνεργατών που έφερε την ονομασία «Η Ευδαιμονία». Μέλη: χριστιανοί, μουσουλμάνοι και Εβραίοι σε πλήρη ταξική σύμπνοια. Αμέσως, με την ίδρυση του σωματείου, κήρυξαν πανεργατική απεργία, τη δεύτερη μέσα στην τουρκοκρατία. Ζητούσαν αύξηση ημερομισθίου και μείωση των ωρών εργασίας από 12 σε 9 1/2. Με σκληρές διαπραγματεύσεις τα πέτυχαν και τα δύο. Ετσι αργότερα, μέσα απ’ τα χρόνια, με πολλούς αγώνες φτάσαμε στην κόκκινη Καβάλα. Ο πληθυσμός αυξάνεται σταθερά. Ενώ στις αρχές του 19ου αιώνα η πόλη είχε μόλις 2.000 – 3.000 κατοίκους, το 1902 προσεγγίζει τις 23.000 και το 1928 ήδη ο πληθυσμός φτάνει τις 43.000 – 48.000.

Η πόλη πέρασε από όλες τις περιπέτειες της εποχής: Βαλκανικοί Αγώνες και Πόλεμοι (η Καβάλα απελευθερώθηκε 26-6-1913), Α’ Μεγάλος Πόλεμος, Μικρασιατική Καταστροφή, οικονομική κρίση (1929-1932), δικτατορία Μεταξά, Β’ Μεγάλος Πόλεμος, Κατοχή, Εμφύλιος. Ολα αυτά τα χρόνια μια συμπαγής μάζα 6.000 – 15.000 καπνεργατών δεν έπαψε να αγωνίζεται για τη ζωή της, μια ζωή που μαστίζεται από τα λίγα ημερομίσθια, τη φτώχεια και τη φυματίωση που θέριζε τους καπνεργάτες. Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο οι εγχώριοι καπνεμπορικοί οίκοι δεν είναι παρά απλοί παραγγελιοδόχοι. Η αλλαγή στην επεξεργασία των καπνών που επέβαλαν οι ξένοι οίκοι για να μειώσουν το κόστος, αρχίζοντας από τη δεκαετία του 1930 με την ομογενοποίηση της επεξεργασίας έως τη μηχανοποίηση του 1956-1960, και παράλληλα η αλλαγή στις εργασιακές σχέσεις οδήγησαν στον αφανισμό του καπνεργατικού επαγγέλματος και στον μαρασμό της πόλης. Και η κρίση μεγάλωσε ακόμη περισσότερο όταν οι αμερικανικές εταιρείες άνοιξαν, για λόγους πολιτικής διείσδυσης αλλά και φτηνού κόστους, τις αγορές της Βουλγαρίας και της Γιουγκοσλαβίας. Η μετανάστευση κατόπιν άνθησε. Ο παραγωγικός χαρακτήρας χάθηκε. Μετά το 1960 έχουμε μιαν άλλη πόλη.

Η Καβάλα όμως, όπως και αν έχουν τα πράγματα, για περίπου έναν αιώνα (1840-1960) υπήρξε το μεγαλύτερο κέντρο συγκέντρωσης, επεξεργασίας, εμπορίας και εξαγωγής καπνού στα Βαλκάνια.