Γιατί η Γερμανία δεν μπορεί να ηγηθεί της Ευρώπης

Φαντάσου ένα κτίριο στο Βερολίνο τόσο ψηλό που έχει θέα σε όλη την ήπειρο – και πέραν αυτής.

Ανατολικά, βλέπεις μια πρώην υπερδύναμη που πασχίζει να ανακτήσει την παλιά της δόξα καθώς εκφυλίζεται σε δικτατορία. Δυτικά, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, μια τωρινή υπερδύναμη που οπισθοχωρεί καθώς κουράστηκε να παρέχει ασφάλεια για την περιφέρεια της Ευρώπης, ιδιαίτερα σε μια Μέση Ανατολή που χάνει τις κρατικές δομές της.  Και τι βλέπεις κάτω από τα πόδια σου; Μια ήπειρο που θα μπορούσε να είναι υπερδύναμη αλλά δαπανά τόσο χρόνο και ενέργεια στον αγώνα για επιβίωση, που μπορείς πραγματικά να νιώσεις το έδαφος, κάτω μακριά, να σείεται.

Το πρόβλημα για την Ευρώπη είναι πως χρειάζεται εξαιρετικά ισχυρή βούληση και πολιτικό ταλέντο προκειμένου να ισορροπήσει ένα σώμα με 28 εγκεφάλους.

Η γερμανική κυβέρνηση κινητοποίησε τα δάνεια για την οικονομική σταθεροποίηση της Ευρώπης μετά την κρίση χρέους. Τώρα όμως αντιμετωπίζει μια πολύ μεγαλύτερη πρόκληση: να δώσει στην ήπειρο τη δόση αυτοπεποίθησης που τόσο χρειάζεται. Δύο μεγάλα ερωτήματα χρειάζονται νέες, ξεκάθαρες απαντήσεις: τι αντιπροσωπεύει η Ευρώπη; Και τι αξίες υπερασπίζεται η Ευρώπη;

Η αφήγηση που θέλει την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση να φέρνει ειρήνη και πλούτο έχει παλιώσει. Μια αντίθετη αφήγηση γίνεται όλο και ισχυρότερη. Αυτό που ήταν για κάποιους το όνειρο της ευρωπαϊκής υπερεθνικότητας έχει μετατραπεί για άλλους στον εφιάλτη των ξένων οικονομικών προσταγών. Η υπόσχεση μιας απαράμιλλης ευημερίας χάρη στο ελεύθερο εμπόριο και στην παγκοσμιοποίηση έχει μετασχηματιστεί, για εκατομμύρια νεαρούς Ευρωπαίους, στην πραγματικότητα της λιτότητας και στη συνειδητοποίηση πως πιθανότατα δεν θα απολαύσουν ποτέ το βιοτικό επίπεδο των γονιών τους. Ειδικά αυτό είναι μια επικίνδυνη απογοήτευση∙ τροφοδοτεί νοσταλγία για τον κόσμο του χθες. Εύκολα μπορεί να φανταστεί κανείς πόσο ικανοποίηση αντλεί ο Βλαντίμιρ Πούτιν κοιτάζοντας αφ’ υψηλού μια Ευρώπη που μπερδεύεται ολοένα και περισσότερο αναρωτώμενη τι αξίζει τελικά να υπερασπίζεται.

Οι αξιωματούχοι στο Βερολίνο γνωρίζουν πως εναπόκειται σε αυτούς, όχι στις Βρυξέλλες, να προσφέρουν μια απάντηση. Η Γερμανία δεν αναδύθηκε απλώς από την κρίση του ευρώ ως μακράν η ηγετική ευρωπαϊκή οικονομία∙ αποκτά επίσης όλο και μεγαλύτερη ήπια ισχύ, ευρωπαϊκά και παγκόσμια. Και γνωρίζει πως πρέπει να αναλάβει δράση. Αλλά πώς;

Η αλήθεια είναι πως στο αποκορύφωμα της δύναμής της, η Γερμανία έχει φθάσει πολιτικά στα όριά της. Η κρίση του ευρώ, η κρίση στην Ουκρανία, η κρίση αυτοπεποίθησης – απλώς είναι υπερβολικά πολλές κρίσεις για ένα και μόνο έθνος. Τα πράγματα κάνει χειρότερα το γεγονός πως τόσο η Ανγκελα Μέρκελ όσο και ο υπουργός Εξωτερικών Φρανκ – Βάλτερ Σταϊνμάγερ δεν είναι το είδος των πολιτικών που μιλούν στις καρδιές των ανθρώπων. Είναι εγκεφαλικοί πολιτικοί: πάντα κοιτούν και αναλύουν αλλά σπάνια κάνουν το άλμα.

Με άλλα λόγια, η Ευρώπη δεν μπορεί να περιμένει από τη Γερμανία μακροπρόθεσμη ηγεσία, τουλάχιστον όχι τώρα. Η Γερμανία μπορεί μόνο να προσφέρει προσωρινή σταθερότητα∙ δεν μπορεί να επιλύσει το ίδιο το χάος.

Και αυτό δεν είναι καινοφανές: η Ευρώπη ανέκαθεν χρειαζόταν πολλούς κινητήρες. Η Γαλλία πρέπει να επιστρέψει στην πρότερη θέση της ως συνεπικεφαλής της ΕΕ, η Βρετανία πρέπει να παραμείνει εντός της: ένα Grexit θα ήταν επώδυνη αλλά ένα Brexit θα ήταν καταστροφή.

Τόσο οι κυβερνήσεις της ΕΕ όσο και οι ψηφοφόροι τους έχουν αρχίσει να συνηθίζουν να νιώθουν ανήμποροι και να κοιτάζουν προς το Βερολίνο για απαντήσεις, και για βοήθεια. Είτε το πιστεύετε είτε όχι όμως, χρειάζεται και το Βερολίνο βοήθεια.  

O Γιόχεν Μπίτνερ είναι πολιτικός συντάκτης της εβδομαδιαίας εφημερίδας «Die Zeit»