Τι γυρεύει η Αμπράμοβιτς στο Ρέθυμνο;

Μαρίνα Αμπράμοβιτς και Γκέοργκ Μπάζελιτς στο τετράγωνο. Λουίζ Μπουρζουά και Γουίλιαμ Κέντριτζ, Μάθιου Μπάρνι και Πολ ΜακΚάρθι. Και Σάρα Λούκας. Και Κιμ Γκόρντον. Τα μεγάλα ονόματα της διεθνούς σύγχρονης τέχνης σαν να έχουν αποφασίσει ότι θα περάσουν το καλοκαίρι τους στην Ελλάδα και μάλιστα σε τουριστικούς προορισμούς, χωρίς να γυρίζουν την πλάτη στην Αθήνα. Τι συμβαίνει λοιπόν μεσούσης της κρίσης και το εικαστικό θερμόμετρο ανεβαίνει στα ύψη, σε αντίθεση, προς το παρόν τουλάχιστον, με το συμβατικό;

Αντέχει η ελληνική περιφέρεια τόσο μεγάλα ονόματα; «Γιατί όχι;» είναι η απάντηση που δίνουν μ’ ένα στόμα τόσο η καλλιτεχνική διευθύντρια του Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης Κρήτης Μαρία Μαραγκού όσο και ο γενικός διευθυντής του Φουγάρου στο Ναύπλιο Αλέξανδρος Στάνας. «Στην Ευρώπη γίνονται πολλές σημαντικές διοργανώσεις σε περιφερειακές πόλεις, όπως το Κάσελ ή το Μπιλμπάο», εξηγεί η πρώτη που φέτος φιλοξενεί την έκθεση «Η Υπέρβαση της Αβυσσος», την οποία συνεπιμελείται με τον Δημήτρη Παλαιοκρασσά με άξονα την «Ασκητική» του Νίκου Καζαντζάκη, και έργα 26 ελλήνων και ξένων καλλιτεχνών από τη συλλογή Δασκαλόπουλου. «Οι Ελληνες μπορεί να ξαφνιάζονται όταν βλέπουν τέτοιες εκθέσεις εκτός Αθηνών. Οι ξένοι όμως είναι συνηθισμένοι με τέτοιες διοργανώσεις σε μικρές πόλεις. Κι άλλωστε δεν είναι φυσικό σε έναν τόπο γεμάτο μινωικές αρχαιότητες και βυζαντινά μνημεία, έναν τόπο ευλογημένο από την τέχνη δηλαδή, να υπάρχει και η σύγχρονη πλευρά της;» συνεχίζει, προσθέτοντας ότι «τη φετινή μας έκθεση για παράδειγμα θα μπορούσε να τη δει κάποιος όχι απλώς στην Αθήνα, αλλά σε ένα μεγάλο διεθνές κέντρο τέχνης». «Δεν υπάρχει λόγος να μη γνωρίζουμε στο κοινό μεγάλους καλλιτέχνες τη στιγμή μάλιστα που δεν “φυτεύουμε ” εκθέσεις αλλά δημιουργούμε ένα ολόκληρο πλαίσιο με εργαστήρια και δράσεις που εντάσσονται στο ευ ζην μέσα στο οποίο περιλαμβάνονται και οι εκθέσεις», υποστηρίζει ο Α. Στάνας με αφορμή την έκθεση «Pop Up #1» και έργα 25 καλλιτεχνών από τη συλλογή της ιδιοκτήτριας του χώρου Φλωρίκας Κυριακοπούλου.

Η γλώσσα των αριθμών

Ολα αυτά μεν είναι ωραία αλλά θεωρητικά. Τι συμβαίνει όταν καλούνται να μιλήσουν οι αριθμοί; Και ποιοι είναι αυτοί που τελικά περνούν το κατώφλι ενός εκθεσιακού χώρου;  «Δεν πέφτουμε ποτέ κάτω από τα 50 άτομα ημερησίως στο μουσείο, εκεί όπου οι επισκέπτες συνήθως πάνε κατ’ επιλογήν. Στους εκθεσιακούς χώρους της Φορτέτσας (σ.σ. φιλοξενείται μέρος της έκθεσης στο Ρέθυμνο) όμως φτάνουμε και τα 1.200 άτομα, κυρίως τουρίστες – επισκέπτες του αρχαιολογικού χώρου, που επί τη ευκαιρία βλέπουν και τα έργα τέχνης», σημειώνει η Μαρία Μαραγκού. Τα στοιχεία από το Φουγάρο στον έναν μήνα λειτουργίας της έκθεσης κάνουν λόγο για  350 άτομα, ενώ το προφίλ των επισκεπτών δεν είναι μόνο το αθηναϊκό κοινό που επισκέπτεται το Ναύπλιο, αλλά και τουρίστες και ντόπιοι που πλέον έχουν εξοικειωθεί με τον χώρο, σύμφωνα με τον Αλέξανδρο Στάνα.

Αν λοιπόν το μεγαλύτερο ποσοστό των επισκεπτών είναι από το εξωτερικό και οι εκθέσεις στους τουριστικούς προορισμούς κόβουν εισιτήρια χάρη στα μεγάλα διεθνή ονόματα, μήπως εδώ υπάρχει μια χαμένη ευκαιρία για την ελληνική τέχνη; «Κάθε άλλο», μας λένε οι συνομιλητές μας, «καθώς οι ξένοι καλλιτέχνες συνυπάρχουν με Ελληνες». Και προσθέτει η Μαρία Μαραγκού: «Μπορεί ο Γερμανός να γνωρίζει την Αμπράμοβιτς και να έρθει για εκείνη, αλλά μπορώ να σας πω ότι το ωραιότερο έργο μας είναι εκείνο του Στάθη Λογοθέτη. Κι όποιος νιώθει την τέχνη θα το διαπιστώσει».

Διέξοδος στην κρίση

Η χαλαρή καλοκαιρινή διάθεση δεν ευννοεί μόνο την επισκεψιμότητα. Και οι καλλιτέχνες, όταν να δείχνουν νέα δουλειά και δεν πρόκειται για έργα που ανήκουν σε συλλογές, όπως στα δύο προηγούμενα παραδείγματα, είναι θετικοί στις καλοκαιρινές πρωτοβουλίες. Μια τέτοια περίπτωση είναι το Hydra School Projects που διοργανώνει εδώ και 16 χρόνια ο εικαστικός Δημήτρης Αντωνίτσης στο Σαχτούρειο Γυμνάσιο του 1750 στην Υδρα και από όπου έχουν περάσει από τον Μπομπ Ουίλσον έως τον Ααρον Γιανγκ και τον Νέιτ Λόουμαν. «Λειτουργούμε ως μια διεθνής πλατφόρμα τέχνης όπου οι καλλιτέχνες μπορούν να δοκιμάσουν τις ιδέες τους χωρίς το άγχος που επιβάλλει η αγορά της τέχνης, μπροστά σε ένα διεθνές κοινό, το οποίο λόγω του ότι βρίσκεται σε διακοπές είναι έτοιμο να δει και κάτι διαφορετικό», δίνει το στίγμα ο Δ. Αντωνίτσης, που φέτος, εκτός των άλλων, παρουσιάζει έργο του σπουδαίου αμερικανού γλύπτη Ρόμπερτ Γκομπέρ και του μεξικανού Γκάμπριελ Ορόθκο.

Και η κρίση; Επιτρέπει τέτοιες διοργανώσεις; Δεν είναι τυχαίο ότι όλες οι μεγάλες εκθέσεις έχουν ως βάση την ιδιωτική πρωτοβουλία και χορηγία. «Η ύφεση έχει δυσκολέψει τη δουλειά μας, γι’ αυτό και προσπαθούμε να προσφέρουμε ό, τι μπορούμε στους επισκέπτες δωρεάν», λέει ο Α. Στάνας. Ο Δ. Αντωνίτσης υποστηρίζεται από τον οργανισμό ΝΕΟΝ όπως για την τρέχουσα δράση της και η Μαρία Μαραγκού, η οποία όμως βασίζεται κυρίως στον Δήμο Ρεθύμνου και σε καλλιτέχνες που έχουν δωρίσει τα 650 έργα της μόνιμης συλλογής του μουσείου αφού οι άλλοτε γαλαντόμοι χορηγοί είναι πλέον δυσεύρετοι.

«Θα πουλήσω στη Μύκονο»

Βεβαίως δεν είναι μόνο η ελληνική περιφέρεια που παίζει με δυνατά εικαστικά χαρτιά. Και η Αθήνα έχει να επιδείξει το καλοκαίρι εκθέσεις που μπορούν να λειτουργήσουν ως πόλος έλξης και καλούνται να καλύψουν το κενό του απόντος Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης. Κιμ Γκόρντον στο Μουσείο Μπενάκη σε συνεργασία με το ΔΕΣΤΕ, Γιόζεφ Μπόις, Γιαγόι Κουσάμα και Σάρα Λούκας στον Κήπο της Γαλλικής Αρχαιολογικής Σχολής και Γκέοργκ Μπάζελιτς με Πολ ΜακΚάρθι στους χώρους της συλλογής Οικονόμου είναι μια μικρή μόνο γεύση από τα σημαντικά εικαστικά δρώμενα που φιλοξενεί η Αθήνα. Εκθέσεις που εκτιμάται ότι θα προσελκύσουν τόσο τουρίστες όσο και τους έλληνες φιλότεχνους, ενώ ταυτόχρονα σημαίνουν μια αλλαγή που συμβαίνει τα τελευταία χρόνια στην πόλη, η οποία αν δεν κατέβαζε ρολά με την έναρξη της τουριστικής περιόδου, πάντως ποτέ δεν επέλεγε την αφρόκρεμα για την καλοκαιρινή περίοδο, καθώς εθεωρείτο βέβαιο ότι οι επισκέπτες θα επέλεγαν μνημεία και αρχαιολογικούς χώρους.   

Εκτός από τις εκθέσεις, και οι γκαλερί έχουν την τιμητική τους κάθε καλοκαίρι στα νησιά. Η εποχή που φύτρωναν σαν μανιτάρια, προ κρίσης, σε κάθε μικρό και μεγάλο νησί μπορεί να έχει παρέλθει. Κάποιες άντεξαν στον χρόνο και κάποιες άλλες μόλις ξεκινούν τώρα παρά τη δεινή οικονομική κατάσταση. Τι περιμένουν; «Η απόφασή μου είναι προϊόν της κρίσης» μας λέει ο Γιάννης Καλλιγάς της γκαλερί Σκουφά, που ανοίγει παράρτημα στη Μύκονο. «Στην Αθήνα είναι δύσκολο να κάνεις καινούργια πράγματα, ενώ στη Μύκονο συγκεντρώνεται ετερόκλητο κοινό, και αυτό είναι πρόκληση για μένα» προσθέτει και πιστεύει ότι χωράει μία ακόμη γκαλερί «στις τρεις καλές υπάρχουσες», εξηγώντας ότι με τον νέο χώρο ουσιαστικά παρατείνει τη σεζόν της αθηναϊκής γκαλερί του και θα επιλέξει έργα και καλλιτέχνες που ταιριάζουν με το ελληνικό καλοκαίρι όπως οι φωτογραφίες του Πλάτωνα Ριβέλλη με τις οποίες κόβει κορδέλα ο νέος χώρος.

Διαφορετική οπτική έχει για τα πράγματα η Τατιάνα Σπινάρη που διατηρεί την γκαλερί Citronne εδώ και μια δεκαετία στον Πόρο. Δεκαετία την οποία γιορτάζει φέτος με μια επετειακή έκθεση όλων των συνεργατών της σε συνδυασμό με αρχειακό υλικό. «Δεν με ενδιέφεραν οι περαστικοί, αλλά οι κάτοικοι του νησιού», μας λέει. «Θέλησα να κάνω κάτι που θα μείνει στον χώρο, γι’ αυτό και δεν με ενδιέφερε να δείχνω έργα ευχάριστα που θα αγόραζε κάποιος για το εξοχικό του, αλλά έργα με συγκεκριμένες θεματικές, εκθέσεις που προετοιμάζονταν ειδικά για την γκαλερί». Αυτές οι επιλογές όμως είναι εμπορικές, δεδομένου ότι η γκαλερί είναι εμπορική επιχείρηση; «Ο τζίρος δεν έχει πέσει περισσότερο από 30% και ευτυχώς δεν έχω ζημία διότι, όταν δείχνεις έργα με ποιότητα, πωλούνται».