Ο «Καραβάτζιο» του Μίλο Μανάρα

Είναι όλα εδώ, καλά και προσεκτικά σχεδιασμένα. Τουλάχιστον όσα συνέβησαν από τα τελευταία χρόνια του 16ου αιώνα κι έπειτα, όταν ο εικοσάχρονος τότε Μικελάντζελο Μερίζι, κατά κόσμον Καραβάτζιο, αφού προηγουμένως είχε καβγαδίσει με πολλούς στο Μιλάνο και κυνηγηθεί από ακόμα περισσότερους, έφτασε σχεδόν γυμνός και άφραγκος στη Ρώμη: εκεί φιλοτέχνησε μπαρόκ αριστουργήματα όπως τα «Καλάθι με φρούτα», «Ο θάνατος της Παρθένου», «Ερωτας νικητής» ή επιδόθηκε σε πάθη και καταχρήσεις που τον οδήγησαν σε δίκες, φυλακίσεις ή μονομαχίες. Αυτή την περίοδο θέλησε να αποτυπώσει ο Μίλο Μανάρα σε ένα δίτομο έργο και, όπως λένε, του πήρε, με τις έρευνες σε αρχεία και το ψαχούλεμα σε γκραβούρες, σχεδόν δέκα χρόνια. Το πρώτο τεύχος είδε προ ημερών το φως της δημοσιότητας, στο διεθνές φεστιβάλ κόμικς της Νάπολι. Ο τίτλος του; Θαρραλέος, υποσχόμενος και σχεδόν χειροπιαστός, όπως και των δύο ανδρών το πορτφόλιο: «Καραβάτζιο: η παλέτα και το ξίφος».

Οι λίγες σελίδες που δόθηκαν στη δημοσιότητα αποκαλύπτουν σκίτσα με τις συνήθεις ραφινάτες και ερωτιάρες γραμμές του ιταλού κομίστα. Δεν ζωντανεύουν απλώς την εποχή αλλά, παραδόξως, σχεδόν την υπενθυμίζουν. Ισως γιατί ο Μανάρα, για να απεικονίσει λ.χ. την Πόντε Σαλάριο, συμβουλεύτηκε ένα δημοφιλές για την πιστότητά του χαρακτικό του Πιρανέζι με διάθεση όχι να το αναμορφώσει, αλλά να το αντιγράψει με ακρίβεια μολυβιάς. Κάτι παρόμοιο συνέβη και με τη φυλακή στην Τορ ντι Νόνα, από όπου ο Καραβάτζιο είχε κάνει ένα πέρασμα. Μια σκηνή σε ταβέρνα δεν αγνοεί ότι ο ζωγράφος απολάμβανε με το παραπάνω και τις ερωτικές υπηρεσίες τέτοιων μυθικών χώρων της εποχής. Η απαθανάτιση της πόρνης Αννας Μπιανκίνι στον πίνακα «Ο θάνατος της Παρθένου» παρουσιάζεται καθαρά. Η μονομαχία με τον Ρανούτσιο Τομασόνι, επίσης. Και το ίδιο το πρόσωπο του πρωταγωνιστή καλλιτέχνη μνημονεύει έναν άλλο παράτολμο, άπληστο για ζωή και αδικοχαμένο το 1988, μόλις στα 32 του, δημιουργό: τον κομίστα Αντρέα Πατσιέντζα.

ΓΡΑΜΜΑ ΣΤΟΝ ΖΩΓΡΑΦΟ. Ο θαυμασμός του Μανάρα για τον Καραβάτζιο είναι τέτοιος, ώστε του στέλνει νοητά και ολόκληρο, επισυναπτόμενο στην έκδοση, γράμμα. Τον προσφωνεί «maestro» και του συστήνεται ως δημιουργός κόμικς. Του διηγείται μια ιστορία από τον καιρό που σπούδαζε ζωγραφική – ο καθηγητής χτυπούσε με το δάχτυλο δυο-τρεις φορές ένα εξώφυλλο που κοσμούνταν από το «Καλάθι με φρούτα», τον ρωτούσε τι γνώριζε κι εκείνος τα έλεγε όλα νεράκι. Του επισημαίνει ντροπαλά ότι τα ονόματά τους μοιράζονται τα ίδια αρχικά, χρησιμοποιεί κεφαλαίο γράμμα στις αντωνυμίες που τον αφορούν και ζητάει την άδεια να αφηγηθεί τη ζωή του. «Θα την αφηγηθώ με σκίτσα, παρότι που γνωρίζω ότι ποτέ δεν τα συμπάθησες: ζητώ συγγνώμη για αυτό», γράφει, «αλλά είναι το μόνο που ξέρω να κάνω. Και σκέψου, Δάσκαλε, τι περίεργο που είναι. Σου απευθύνομαι λες και είσαι μεγαλύτερος από εμένα, ενώ στην πραγματικότητα εγώ έχω γεράσει, εγώ είμαι που έχω γεράσει πολύ περισσότερο από Εσένα».  

Εξήντα εννιά χρονών πλέον, ο Μανάρα έχει στ’ αλήθεια ωριμάσει: το σενάριό του διαθέτει περισσότερες αυτόνομες αρετές, ενώ οι γραμμές και οι χρωματισμοί, εμποτισμένα εδώ με λίγο από το κιαροσκούρο του Καραβάτζιο, είναι καλά συνυφασμένα μεταξύ τους, αλλά και από μόνα τους λειτουργικά. Αν το έργο «Η παλέτα και το ξίφος» θυμίζει κάποια από τις παλιότερες δουλειές του (στην Ελλάδα, από τις εκδόσεις Λιβάνη, Βαβέλ και Γνώση), τότε αυτές είναι οι «Βοργίες», σε σενάριο του Αλεχάντρο Γιοντορόφσκι, ή τα κομψοτεχνήματα που είχε συνυπογράψει με τον Φεντερίκο Φελίνι, όπως το «Ταξίδι στην Τουλούμ». Σύμφωνοι, τις γυναίκες μοιάζει να τις χαρακτηρίζει κυρίως ένας μονοθεματικός ερωτισμός που ο Μανάρα τούς αποδίδει χρόνια τώρα, ενώ η αντισυμβατική σεξουαλικότητα του Καραβάτζιο σαν να ξεχνιέται για χάρη ενός αποκλειστικά ετεροφυλόφιλου προσανατολισμού. Οι χάρες όμως του έργου που επισημαίνονται από τον ιστορικό τέχνης Κλάουντιο Στρινάτι είναι μάλλον όσες επιδιώκει κάθε δημιουργός που θέλει να αφηγηθεί κάτι πραγματικό. «Αν και δεν πρόκειται για ιστορία μυθοπλασίας, ο Μανάρα αφήνει πολύ καθαρά το στίγμα του» σημειώνει στην εισαγωγή του. «Ο Καραβάτζιο του, ενώ αντανακλά τέλεια την ιστορική εκδοχή του, είναι στην πραγματικότητα ένας από τους πιο όμορφους χαρακτήρες που δημιούργησε η φαντασία του».