Η τέχνη μετά το «Charlie Hebdo»

Δεκατέσσερις ημέρες άντεξε ανοιχτό το τζαμί στην καρδιά της Βενετίας, το μοναδικό που λειτουργεί στην Πόλη των Δόγηδων και θα μπορούσε να εξυπηρετεί τους περίπου 20.000 μουσουλμάνους 30 διαφορετικών εθνικοτήτων που ζουν στην περιοχή του Βένετο. Τι κι αν είχε εμφανισθεί ως έργο τέχνης; Τι κι αν αποτελούσε μάλιστα την εθνική συμμετοχή της Ισλανδίας στη μεγαλύτερη εικαστική διοργάνωση του πλανήτη, την τρέχουσα Μπιενάλε της Βενετίας;

Ο φόβος των επιθέσεων, τόσο από ακραίους ισλαμιστές όσο και από ακροδεξιούς εθνικιστές, αποδείχθηκε ακόμη μία φορά πιο δυνατός από οποιαδήποτε έννοια ελευθερίας της έκφρασης. Και την περασμένη εβδομάδα η αστυνομία έβαλε οριστικά λουκέτο στην εκκλησία της Σάντα Μαρία ντέλα Μιζερικόρντια στο Καναρέτζιο, η οποία είχε ενοικιασθεί από τους Ισλανδούς (βρίσκεται σε ιδιωτικά χέρια από το 1969) για να μεταμορφωθεί σε εν λειτουργία τζαμί καθώς αυτή ήταν η εικαστική πρόταση του ελβετο-ισλανδού καλλιτέχνη Κριστόφ Μπίχελ.

Προτού ακόμη εγκαινιασθεί το τζαμί, το οποίο ο γνωστός για τις μετατροπές χώρων καλλιτέχνης «φύτεψε» μέσα στην εκκλησία, είχε προκαλέσει πονοκέφαλο στις τοπικές Αρχές που φοβήθηκαν αντιδράσεις ενώ και η Καθολική Εκκλησία είχε ταχθεί εναντίον της εικαστικής εγκατάστασης. Είχαν μάλιστα ζητήσει να διατηρηθεί ο χώρος όπως διαμορφώθηκε, ως τζαμί δηλαδή, αλλά να μη λειτουργεί ως χώρος προσευχής και κατά συνέπεια να μη χρειάζεται οι επισκέπτες να υιοθετούν όσα προβλέπονται για την είσοδο σε έναν τέτοιο χώρο, όπως η αφαίρεση των υποδημάτων.

Και ενώ επί 14 ημέρες η 56η Μπιενάλε της Βενετίας επισήμως υποδέχεται τους επισκέπτες της σε μια διοργάνωση που ιδιαιτέρως φέτος έχει έντονο πολιτικό και δευτερευόντως οικολογικό χαρακτήρα, πίσω από τα φώτα κυριάρχησαν οι ανταλλαγές επιστολών ανάμεσα στις Αρχές της Βενετίας και στους δικηγόρους του ισλανδικού περιπτέρου, στις οποίες οι μεν επικαλούνταν λόγους ασφαλείας και απουσία άδειας για εγκατάσταση χώρου λατρείας, οι δε μιλούσαν απλώς για ακόμη ένα έργο τέχνης. Oσο για τους υπευθύνους της Μπιενάλε και τον καλλιτεχνικό διευθυντή της Οκούι Ενγουίζορ φρόντισαν να κρατήσουν αποστάσεις και να μη στηρίξουν το ισλανδικό περίπτερο, παρά τις δηλώσεις εκπροσώπου της διοργάνωσης ότι «θα συνεχίσουμε κάθε προσπάθεια ώστε να εξευρεθεί λύση που θα επιτρέψει την επαναλειτουργία του ισλανδικού περιπτέρου».

Στο μεταξύ, ήδη έχει αρχίσει ο διάλογος για το κατά πόσον η πρόταση της Ισλανδίας ήταν όντως έργο τέχνης από τη στιγμή που δεν περιοριζόταν σε μια αναπαράσταση τζαμιού αλλά ήταν ένας εν πλήρει λειτουργία χώρος και καταλογίζουν ευθύνη στον καλλιτέχνη σε δύο σημεία. Πρώτον, ότι προσέφερε στους μουσουλμάνους κατοίκους του Βένετο κάτι που δεν είχαν και εν συνεχεία τους το στέρησε, κάτι που θα συνέβαινε ούτως ή άλλως αφού το τζαμί θα έκλεινε με τη λήξη της Μπιενάλε, τον Νοέμβριο. Και δεύτερον, ότι με το προκλητικό του έργο αντί να βελτιώσει την κατάσταση για τους μουσουλμάνους την έκανε χειρότερη στρέφοντας εναντίον τους ακραίες δυνάμεις.

ΘΕΑΤΡΟ ΚΑΙ ΕΚΘΕΣΕΙΣ. Από την άλλη πλευρά τάσσονται εκείνοι που πίσω από την κίνηση των Αρχών της Βενετίας να κλείσουν το ισλανδικό εθνικό περίπτερο διακρίνουν τον πανικό του δυτικού κόσμου απέναντι στις ισλαμικές επιθέσεις, ιδιαιτέρως μετά την πολύνεκρη τραγωδία στα γραφεία του σατιρικού περιοδικού «Charlie Hebdo» στο Παρίσι, αλλά και την πιο πρόσφατη στο Τέξας κατά τη διάρκεια έκθεσης με σκίτσα που απεικόνιζαν τον Μωάμεθ. Γι’ αυτό άλλωστε μόλις πρόσφατα ακυρώθηκε εκδήλωση κατά της λογοκρισίας που προγραμματιζόταν για τις 14 Ιουνίου στη Νέα Υόρκη, στην οποία περιλαμβανόταν ένα θεατρικό μονόπρακτο του αμερικανού σκηνοθέτη Νιλ Λα Μπιουτ στο οποίο ο Μωάμεθ θα ανακαλούσε στη μνήμη του την πρώτη φορά που έκανε έρωτα με λευκή γυναίκα.

Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι μετά το περιστατικό στο «Charlie Hebdo» το βρετανικό Μουσείο Βικτωρίας και Αλβέρτου κατέβασε από την ιστοσελίδα του αφίσα ιρανού καλλιτέχνη που απεικονίζει τον Μωάμεθ ενώ θύμα λογοκρισίας έπεσε και η εικαστική εγκατάσταση «Σιωπή» της Γαλλοαλγερινής Ζουλίκα Μπουαμπντελά. Η καλλιτέχνις σκόπευε να παρουσιάσει 28 χαλάκια προσευχής και ισάριθμα ζευγάρια χρυσών ψηλοτάκουνων παπουτσιών σε έκθεση στο Παρίσι – τη συγκεκριμένη δουλειά είχε παρουσιάσει από το 2007 στο Παρίσι και στη Νέα Υόρκη, στο Βερολίνο και στη Μαδρίτη. Ενα μήνυμα που έλαβαν οι υπεύθυνοι της διοργάνωσης από τον δήμο της περιοχής ότι η ομοσπονδία μουσουλμανικών συλλόγων προειδοποιούσε ότι το συγκεκριμένο έργο θα μπορούσε να προκαλέσει «ανεξέλεγκτα και επιπόλαια συμβάντα» επειδή θεωρείται προσβολή το να πατήσει κάποιος πάνω σε ένα χαλί προσευχής με τα παπούτσια του, ήταν αρκετό για να μην εκτεθεί το έργο.