Χρόνια αλησμόνητα

Αν υπάρχει κάτι ακαταμάχητο στον άνθρωπο είναι οι αναμνήσεις της παιδικής ηλικίας. Χαίρεται αφάνταστα κανείς να το πιστοποιεί χάρη στον μεγάλο έλληνα φυσικό Δημήτρη Νανόπουλο, που γνωστός σε όλον τον κόσμο για την ευθεία του επικοινωνία με το σύμπαν, η αναπόλησή του παραπέμπει σε μια πανάρχαια αλήθεια: είναι ο μικρόκοσμος που καθορίζει την ψυχική και ηθική υπόσταση του ανθρώπου – ακόμη κι αν έχει εκτοξευτεί μέσα στο σύμπαν.

Αν διαλέγω για να σχολιάσω τη φωτογραφία που απεικονίζει μια ποδοσφαιρική ομάδα, δεν το κάνω μόνο γιατί στον άνθρωπο που κρατάει την μπάλα – και σύμφωνα με τα ποδοσφαιρικά ειωθότα είναι ο τερματοφύλακας – οι αναγνώστες θα έχουν αναγνωρίσει ήδη τον σπουδαίο γάλλο πεζογράφο και φιλόσοφο Αλμπέρ Καμί. Υπάρχει ένας άλλος λόγος που ίσως να είναι εξίσου σημαντικός για μένα, το γεγονός πως όταν ήμουν μικρός μου άρεσε πάρα πολύ το ποδόσφαιρο. Επαιζα μπάλα συνέχεια, με αποτέλεσμα να αισθάνομαι μια μεγάλη αδυναμία για ανθρώπους που έχουν περάσει την ποδοσφαιρική φάση στη ζωή τους.

Φαντάζεστε πόση εντύπωση μου προκάλεσε όταν έμαθα από διαβάσματα πως ένας πνευματικός μου μέντορας έπαιζε μπάλα στη νεότητά του. Φαίνεται όμως ότι η αγάπη για το ποδόσφαιρο δεν του έλειψε ποτέ, αφού κατάπληκτος ο κόσμος αναγνώριζε τον Αλμπέρ Καμί όρθιο στις κερκίδες να παρακολουθεί ποδοσφαιρικές συναντήσεις ακόμη και μετά το 1957, εννοώ τη χρονιά που του απονεμήθηκε το Βραβείο Νομπέλ.

Ηταν αδύνατο να καταλάβουμε όταν ήμασταν παιδιά και παίζαμε μπάλα στους δρόμους και στις αλάνες πόσο σημαντικό πράγμα είναι το ποδόσφαιρο. Τώρα όμως, όταν γυρίζω προς τα πίσω, συνειδητοποιώ πως πρόκειται για ένα μεγάλης σημασίας κοινωνικό φαινόμενο. Κατ’ αρχάς σε φέρνει σε επαφή με τους άλλους και κατανοείς ότι το team work κατά κάποιον τρόπο δουλεύει, ότι πρέπει δηλαδή να δώσεις πάσα για να σου δώσουν πάσα, ότι τζάμπα μαγκιές δεν περνάνε, διαφορετικά σε πετάνε έξω από την ομάδα. Πρόκειται, επομένως, για ένα πολύ καλό σχολείο.

Οφείλω επιπλέον να ομολογήσω ότι το ποδόσφαιρο ανέπτυξε τις φιλοδοξίες μου. Μου άρεσε πολύ όταν άκουγα τους άλλους να λένε – σε περίπτωση που είχε συμβεί – ότι έβαλα γκολ. Ενιωθα να διακρίνομαι, αλλά και το γεγονός ότι άρεσα στα κορίτσια γιατί έπαιζα μπάλα μετρούσε για μένα πάρα πολύ.

Για να επανέλθω όμως στον Καμί, όταν με ρωτάνε συχνά για τη μανία που έχω μαζί του, τους εξηγώ πως δεν συμβαίνει μόνο γιατί συμφωνώ απολύτως με τη φιλοσοφία του. Οταν διάβασα τον «Μύθο του Σίσυφου» δαγκώθηκα, θα ήθελα να τον είχα γράψει εγώ. Οσο όμως με εντυπωσίασε η μεγαλουργία του Καμί, η καθαρότητα της σκέψης του και η εκφορά του λόγου του, άλλο τόσο συγκινήθηκα όταν διάβασα για τη ζωή του ενώ ήταν μικρός. Ανακάλυπτα να υπάρχει κάτι κοινό ανάμεσα στον Καμί ως παιδί και σ’ εμάς που είχαμε μεγαλώσει στις γειτονιές και στις αλάνες της Αθήνας. Ο πατέρας του σκοτώθηκε στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, ενώ ο Καμί ήταν μόλις δύο χρόνων, και ως πρωτότοκος ανέλαβε μεγαλώνοντας να συντηρήσει ο ίδιος την οικογένειά του με μια μητέρα που ήταν επιπλέον κωφή.

Δεν θα ήταν μεγαλύτερος από δώδεκα χρόνων όταν άρχισε να δουλεύει σε ένα σφαγείο και έσφαζε αγελάδες και γουρούνια και το νιώθει κανείς – το ομολογεί άλλωστε και ο ίδιος – πόσο μεγάλο ρόλο έπαιξε στη ζωή του η θέα του αίματος. Στο Γυμνάσιο υπήρξε πολύ καλός μαθητής αλλά δεν είχε χρήματα για τη συγκοινωνία, σκαρφάλωνε στα τραμ, όπως θυμάμαι ότι κάνανε πολλά παιδιά σε μεταγενέστερα χρόνια στη δική μας οδό Αθηνάς. Μου αρέσανε πάρα πολύ αυτά καθώς τα διάβαζα όταν ήμουν μικρός. Αισθανόσουν να σου δίνουν μια ώθηση, έλεγες μέσα σου «κοίτα να δεις, ούτε αυτός μεγάλωσε μέσα στα πούπουλα με γκουβερνάντες και πόσα πράγματα κατόρθωσε να κάνει ώστε 44 χρόνων να πάρει το Βραβείο Νομπέλ».

Είναι ο βασικός λόγος για τον οποίο θαυμάζω τον Καμί, όπως θαυμάζω τον Ρίτσαρντ Φάινμαν, μια μεγάλη μορφή της Φυσικής, Αμερικανο-Εβραίο της Νέας Υόρκης που πήρε το Βραβείο Νομπέλ το 1965. Δεν ξέρω αν ο Φάινμαν είχε σχέση με το ποδόσφαιρο – δεν αποκλείεται να είχε – είχε όμως με πολλά άλλα πράγματα. Εμενε στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Καλιφόρνιας που είναι πολύ κοντά στο Μπέβερλι Χιλς, στο Χόλιγουντ. Ηταν τύπος πολύ βραδινός, μιλάμε για έναν πραγματικά απίστευτο άνθρωπο. Εβγαινε, λοιπόν, τις νύχτες και πήγαινε κι έπαιζε μπόνγκο στα κλαμπ. Οταν το 1964 τον φώναξαν να δώσει μια σειρά διαλέξεων στο Κέιμπριτζ που τις μαγνητοσκόπησαν και τις μετέδωσε το BBC, ο άνθρωπος που τον παρουσίασε, μαζί με το επιστημονικό του έργο ανέφερε και την καλλιτεχνική, κατά κάποιον τρόπο, δραστηριότητά του. Ανεβαίνοντας στο βήμα ο Φράινμαν είπε ότι «είχε την καλοσύνη ο πρόεδρος του πανεπιστημίου να αναφέρει ότι παίζω μπόνγκο στα κλαμπ. Ποτέ όμως δεν έχω πάει σε ένα κλαμπ για να παίξω μπόνγκο και να πούνε, ενώ με παρουσιάζουν, ότι ο Φάινμαν είναι καθηγητής της Θεωρητικής Φυσικής στο Τεχνολογικό Ινστιτούτο της Καλιφόρνιας. Πράγμα που σημαίνει ότι δεν τους ενδιαφέρει, παρά μόνο ότι παίζω μπόνγκο».

Βλέποντας τη φωτογραφία αυτή με τον Καμί, ή μάλλον κάθε φορά που ακούω να πεθαίνει ένας πραγματικά μεγάλος – έλληνας ή ξένος – χωρίς καν να τον γνωρίζω σε προσωπικό επίπεδο μου έρχονται δάκρυα στα μάτια γιατί καταλαβαίνω ότι πρόκειται για «τέλος εποχής» και πως οι άνθρωποι αυτοί δεν θα ξαναγίνουν ποτέ. Είτε πρόκειται για ηθοποιό είτε για μουσικό είτε για φυσικό. Εχουν μείνει τα ρετάλια και δεν ξέρω πόσο πιο κάτω μπορούμε να πάμε ακόμη. Και δεν μιλώ για την Ελλάδα μόνο, μιλώ για τον κόσμο ολόκληρο.

Εζησα τα παιδικά μου χρόνια στην Παλλήνη ανάμεσα σε απλούς ανθρώπους, που όμως όταν άκουγαν τα ονόματα της Βέμπο, της Κοτοπούλη, της Μανωλίδου, της Ζουμπουλάκη, της Συνοδινού, της Βαλάκου, του Χορν ήξεραν τι σημαίνουν. Δεν χρειαζόταν να είσαι ειδικός στο θέατρο, για παράδειγμα ο Βάσος Βαρίκας που έγραφε κριτική στα «ΝΕΑ» ή ο Αχιλλέας Μαμάκης. Για πηγαίνετε τώρα σε μια γειτονιά, δεν μιλάω για ηθοποιούς της τηλεόρασης. Μιλάω για το αντίστοιχο της Μαίρης Αρώνη – αν υπάρχει – που την ήξεραν όλοι, ενώ τώρα δεν λέει τίποτα σε κανέναν.

Αυτή η περιρρέουσα ατμόσφαιρα στην Ελλάδα μού δημιουργεί μια εσωτερική κατάθλιψη, σαν να μου έχουν κλέψει τη χαρά μου. Αυτό εννοώ λέγοντας «τέλος εποχής». Δεν έχει σχέση με την προσωπική μου ή μη επιτυχία ή με οτιδήποτε άλλο. Δεν μπορείς να ζεις μέσα σε μια γυάλα, να βγαίνεις έξω και να βλέπεις ανθρώπους να ψάχνουν στα σκουπίδια. Δεν λαϊκίζω. Αν χαίρομαι για κάτι είναι γιατί γεννήθηκα στα μέσα του περασμένου αιώνα και μπορώ να λογαριάζω τον εαυτό μου, χωρίς να συγκρίνομαι μαζί της, ώς το τέλος της μεγάλης εκείνης γενιάς, παρά σαν το ξεκίνημα της καινούργιας. Θυμάμαι τα σπουδαία πράγματα που γίνονταν τη δεκαετία του ’50 ενώ τώρα στην Ελλάδα του 2015, αντί να έχουμε φθάσει στον Αρη, πάμε ακόμη με τον αραμπά.