Οι Καραμάζοφ στο ντιβάνι

Ο πατέρας μεθυσμένος κάθεται στη μέση του κατάλευκου τοπίου και ρωτάει σχεδόν φωνάζοντας: «Υπάρχει Θεός; Υπάρχει αθανασία;». Οι δυο από τους γιους του στέκονται σε ίση απόσταση στις διαγώνια αντίθετες γωνίες της σκηνής. «Ναι» απαντάει ο στοργικός Αλιόσα. «Οχι» ο ορθολογιστής Ιβάν. Και τότε συνειδητοποιεί κανείς μπροστά στα μάτια του, όχι κάπου κάποτε, αλλά εδώ και τώρα, τη συμμετρία, την ισορροπία, την αλληλοδιείσδυση των αντιθέτων στο όλο. Την πραγματικότητα ότι εμείς, όπως και η ζωή, είμαστε γεμάτοι αντιφάσεις. Οτι η κόλαση και ο παράδεισος είναι εδώ. Η σκηνή καλυμμένη από κατάλευκο βαμβάκι και ο φωτισμός χαμηλός, προερχόμενος από γραμμικά φωτιστικά που στη διάρκεια της παράστασης αλλάζουν θέση, δημιουργούν ένα τοπίο σκοτεινό και συγχρόνως φωτεινό, μυστηριακό και γήινο. Ιδανικό για να συνεπαίρνεται κανείς όχι μόνο από το περιεχόμενο, από το τι γίνεται, αλλά από τη διαδικασία, από το πώς δηλαδή αυτό συντελείται.

Το κοινό καθισμένο περιφερικά στις τρεις πλευρές της σκηνής με έκανε να νιώσω ότι θα μοιραστούμε ένα κοινό μυστικό και ότι θα γίνουμε και εμείς συνένοχοι σε ό,τι πρόκειται να διαδραματιστεί. Εξάλλου, ιστορίες σαν και αυτή της οικογένειας Καραμάζοφ, ιστορίες σχέσεων πνιγμένων στον εγωισμό, ιστορίες ανθρώπων που ύστερα από χρόνια δεν έχει γνωρίσει ακόμα ο ένας τον άλλον, αποτελούν κομμάτι του σκηνικού της πραγματικότητάς μας.

Ο Ντοστογέφσκι αναδεικνύεται σε μοναδικό στοχαστή της ανθρώπινης ψυχής δημιουργώντας με τη σκέψη του ρήγματα στην τάξη που έχουμε με κόπο οικοδομήσει ο καθένας μέσα μας, γκρεμίζοντας με αυτόν τον τρόπο μια τρυφερή αυταπάτη. Παράλληλα, πλάθει αριστοτεχνικά τους ήρωές του, ψυχογραφώντας τους και μετατρέποντάς τους σε φορείς των ιδεών του. Δεν διεισδύει στο βάθος της ψυχής των ηρώων του ως ατόμων μόνο, αλλά τους παρουσιάζει στην εξέλιξη και στην αλληλεπίδρασή τους. Αυτή είναι και η πιο πραγματική συνθήκη. Ο εαυτός μας που αισθάνεται, σκέφτεται και δρα μέσα σε συστήματα ανθρώπων και συνθηκών που αλληλοδιεισδύουν το ένα στο άλλο. Μπορούμε να υπάρξουμε μόνοι; Η αληθινή ασφάλεια δεν μπορεί να βρεθεί στην αφύσικη ψυχική απομόνωση αλλά στην ανθρώπινη ολότητα. «Κόλαση είναι το μαρτύριο του να μην αγαπάει κανείς» λέει ο πατέρας Ζωσιμάς, πνευματικός του Αλιόσα.

Οι «Αδερφοί Καραμάζοφ», το τελευταίο έργο του Ντοστογέφσκι, είναι για πολλούς το αρτιότερο δημιούργημά του. Ενα έργο με πολλά επίπεδα, που επιχειρεί όχι να δώσει απαντήσεις αλλά κυρίως να θέσει με τρόπο διεισδυτικό ερωτήματα για τα υπαρξιακά δεδομένα της ζωής.

Είναι αναντίρρητα ευχάριστη πρόκληση η θεατρική απόδοση ενός έργου που, ξεκινώντας από τη διαλυμένη οικογένεια των Καραμάζοφ και καταλήγοντας στον φόνο του πατέρα, καταφέρνει να αγγίξει άχρονα υπαρξιακά ζητήματα που αναδύονται στις σχέσεις των ανθρώπων με μορφές άλλοτε περισσότερο και άλλοτε λιγότερο προσπελάσιμες.

Δεν διαβάζω πλέον στο χαρτί κάτι που έγινε κάπου κάποτε, αλλά βλέπω μπροστά μου, εδώ και τώρα, το δράμα να συντελείται. Καλούμαι να πάρω θέση. Ή, πιο σωστά, έχω ανάγκη να πάρω θέση. Εχω ανάγκη να κρίνω. Να βρω άμεσα διέξοδο από τη φυλακή της αμφιθυμίας στη λύτρωση του απόλυτου. Τότε πιάνω τον εαυτό μου στον ρόλο του αυτόκλητου και ίσως όχι ευπρόσδεκτου δικαστή. Και πώς να κρίνω;

Τι είναι τελικά καλό και τι κακό; Μήπως χρειάζομαι τον Θεό για να το ορίσει;

Βλέπουμε ανθρώπους στα όρια της αντοχής τους και έχουμε ανάγκη από απαντήσεις που θα βάλουν το χάος σε τάξη. Απαντήσεις που θα συμπιέσουν το παράλογο τόσο ώστε να χωρέσει σε εκείνα που μπορούμε να αντέξουμε. Η αναμέτρησή μας με τον θάνατο, την απώλεια, τη μοναξιά, την ελευθερία, την έλλειψη νοήματος αναδεικνύει τον βίαιο χαρακτήρα της σύγκρουσης εσωτερικών ψυχικών δυνάμεων.

«Γιατί να ζει ένας τέτοιος άνθρωπος;» ρωτάει οργισμένος ο φιλήδονος Ντμίτρι κυριευμένος από μίσος για τον πατέρα του. Ο φόνος του πατέρα – και ας αφήσουμε τη φαντασία να δώσει νόημα συμβολικό σε αυτόν – ακολουθείται από την αβάστακτη ενοχή όποιου τον επιθύμησε ρητά ή άρρητα. Η ενοχή αποκτά τον χαρακτήρα πότε κινητήριας και πότε παραλυτικής δύναμης.

Ποιος φταίει; Ποιος θα επωμιστεί το βάρος της ενοχής για έναν φόνο που πολλοί τον θέλησαν;

Το άφθονο λευκό, τα φώτα και το χειροκρότημα δεν μπορούν να μας αθωώσουν. Μαρτυρούν όμως ότι ίσως μικρές εσωτερικές σκιές διαφορετικές για τον καθένα απέκτησαν για λίγο ένα φως λυτρωτικό. Είναι πολλά ακόμα τα ερωτήματα που ζητούν απάντηση. Ούτως ή άλλως, όπως λέει ένας από τους δασκάλους μου, η λύση βρίσκεται πάντα μέσα στο πρόβλημα, αρκεί κάποιος να σε μάθει να παρατηρείς και να αμφιβάλλεις.