Αναζητώντας χαμένο ήχο

Η πρόσφατη εκδημία από τον θαυμαστό και μοιραίο τόπο της θνητότητας τού συνθέτη και φίλου Βασίλη Δημητρίου, που είχα τη χαρά να συνεργαστούμε στενά σε δεκάδες παραστάσεις αρχαίας ελληνικής κωμωδίας αλλά και σύγχρονου ελληνικού έργου (είχε μελοποιήσει 30 τραγούδια της σύνθεσής μου «Η Αθήνα των τραυμάτων, των θαυμάτων, των υπάτων και των πάτων», επ’ ευκαιρία των εορτασμών των 150 χρόνων από την ανακήρυξη της Αθήνας πρωτεύουσας της νέας Ελλάδας), με ώθησε να σκεφτώ βαθύτερα ό,τι απασχολεί γενιές Ελλήνων του θεάτρου πάνω στο μέγα πρόβλημα της μελοποίησης χορικών των αρχαίων ελληνικών δραμάτων (τραγωδία, κωμωδία και το μοναδικό σατυρικό δράματος).

Ως γνωστόν η σκηνική αναβίωση του αρχαίου δράματος είναι μια σχεδόν πειραματική προσπάθεια, που μόλις συμπληρώνει ενάμιση αιώνα. Είναι γέννημα του ρομαντισμού και όχι του νεοκλασικισμού, όπως θα υπέθετε κανείς. Ο νεοκλασικισμός προσπαθώντας να ανασυνθέσει τις διασπασμένες τέχνες που συγκροτούσαν στην αρχαιότητα την αριστοτελική «την των πραγμάτων σύνθεσιν» εφηύρε την όπερα και όσον αφορά την επιστροφή στους αρχαίους μύθους οι Βολταίροι, Γκαίτε και οι συν αυτοίς και οι διάδοχοι γέμισαν σελίδες με Οιδίποδες, Ιφιγένειες, Αντιγόνες, Ορέστες και Ηλέκτρες, συχνά ενδιαφέρουσες προτάσεις, αλλά αποφάσιζαν διότι δεν το κατανοούσαν να αποσκορακίσουν τα χορικά. Ηταν π.χ. δυνατόν ο Ρακίνας να αντιληφθεί το δράμα της Φαίδρας του, φιγούρα, μόδα, ιδεολογία και ηθική των λουδοβίκειων σαλονιών να εξομολογείται το πάθος της για τον πρόγονό της ενώπιον του υπηρετικού προσωπικού, της αυλής και των περιοίκων;  

Από τον Ρακίνα έως τον Βολταίρο, από τον Γκαίτε έως τον Ανουίγ, τον Ζιραντού, τον Ο’Νιλ και τον Χόφμανσταλ και μέχρι πρόσφατα έως τον Χάινερ Μίλερ τα αρχαιόθεμα θεατρικά έργα δεν έχουν χορό ή έχουν έναν αφηγητή συνδετικό κρίκο (ακόμη και ο Σαίξπηρ στον «Ερρίκο» τον χρησιμοποίησε κρατώντας μάλιστα στη διανομή την ένδειξη «chorus», αλλά και ο Μπρεχτ στα επικά του ποιητικά δράματα).

Αλλο ο αφηγητής, ένα είδος κομπέρ και άλλο ο αρχαίος τραγικός, κωμικός ή σατυρικός χορός, μια ομάδα ανθρώπων που εκπροσωπούν τον Δήμο, παρίστανται στα πάθη και στις αμαρτίες των ηρώων, μετέχουν, κρίνουν, καταδικάζουν και θρηνούν, επικροτούν ή αποδοκιμάζουν πράξεις ακραίες, υβριστικές ή πολιτικές συμπεριφορές, που αμαυρώνουν τους κανόνες της δημοκρατίας ή καταπατούν τους θεσμούς.

Σημειώνω εδώ πως στον κλασικό αιώνα, ενώ πολύ γρήγορα μετά τη θέσμιση των τραγικών αγώνων ως σχολείου της δημοκρατίας, οι υποδυόμενοι τους τραγικούς ρόλους ήταν επαγγελματίες ειδικευμένοι υποκριτές, τους χορούς τούς αποτελούσαν πάντα γνήσιοι (από πατέρα και μητέρα) έφηβοι Αθηναίοι, που όταν είχαν επιλεγεί από τον χοροδιδάσκαλο ήταν οι μόνοι ικανοί προς στράτευση που δεν εξεστράτευαν, διότι η συμμετοχή τους στους χορούς της τραγωδίας ήταν ισότιμη υπηρεσία προς την πατρίδα και την άμυνά της!

Τα χορικά των τραγωδιών και των κωμωδιών ήταν το λυρικό στοιχείο τής των πραγμάτων συνθέσεως. Το επικό αποτελούν οι αγγελικές ρήσεις και βέβαια τα επεισοδιώδη μέρη με τους διαλόγους και τους απολόγους ήταν η καλλιτεχνική αποτύπωση στη σκηνή της ρητορικής και των δισσών λόγων στη Βουλή, στην Εκκλησία του Δήμου και στα Δικαστήρια αλλά και στις διπλωματικές συζητήσεις των πρέσβεων, όπως βεβαίως και οι αντιπαραθέσεις φιλοσόφων, σοφιστών και περιπατητών στην πλήθουσα Αγορά.

Χωρίς αμφιβολία τα λυρικά στοιχεία των δραμάτων πήγαζαν από τα διονυσιακά δρώμενα, τις πανηγύρεις, τις δημόσιες τελετές, τους διθυράμβους και τις προσευχές. Ομως σήμερα είναι πλέον τεκμηριωμένο ότι αντλούσαν μουσικό ήθος και ύφος και από τα ταφικά έθιμα (θρήνοι, μοιρολόγια, κατάρες) και τα εγκώμια για τους ήρωες του τόπου (ηρωολατρία).

Είναι επίσης γνωστό ότι οι τραγικοί και ο Αριστοφάνης δεν κατέφευγαν σε συνθέτες να μελοποιήσουν τα χορικά. Η μουσική αναπηδούσε μέσα από το μετρικό, προσωδιακό ποιητικό κείμενο! Μουσική ήταν η ίδια η γλώσσα. Κάτι που για μας σήμερα χάθηκε διά παντός. Γιατί δεν ακούμε τίποτε από τον ήχο, τον ρυθμό και το μέλος που φωλιάζει στους στίχους των χορικών, όπως χάσαμε για πάντα και τη μελωδία των σαπφικών και πινδαρικών ποιημάτων.  

Οι πρώτοι προκλασικοί μουσικοί (π.χ. Ραμώ) προσπαθώντας να αναβιώσουν το αρχαίο σύνθεμα έγραψαν χορωδιακά τραγούδια. Μερικά έμειναν διάσημα. Αλλά ο στίχος χώλαινε, ενώ τα αρχαία χορικά αναδεικνύουν ιδέες, ήθη και συναισθήματα διά του λόγου. Η αρχαία μουσική που έγραφε ο ποιητής ενίσχυε, θα έλεγα υπογράμμιζε (εξάλλου συνοδευόταν από έναν αυλό) την ποιητική ουσία.

Ετσι όταν πριν από 150 χρόνια και συστηματικά μετά το 1900 η Ευρώπη κατέφυγε στα αυθεντικά κείμενα (είτε στο πρωτότυπο, όπως εδώ ο Γ. Μιστριώτης, είτε μεταφρασμένα) έπρεπε να προσφύγει στην πείρα, στη γνώση, στον σεβασμό προς το είδος, στην έμπνευση συνθετών.

Η «Ορέστεια» του Θωμά Οικονόμου στα 1903 στο Βασιλικόν Θέατρον είχε δανειστεί σύνθεση του Μέντελσον. Οπως και η «Αντιγόνη» του σύγχρονου Κωνσταντίνου Χρηστομάνου στη Νέα Σκηνή. Υστερα ήρθε η σειρά των ελλήνων συνθετών της Εθνικής Σχολής, Βάρβογλης, Αντίοχος Ευαγγελάτος, Δημ. Μητρόπουλος και αργότερα έως τη δεκαετία του ’50 Καζάσογλου, Παλλάντιος, Παπαϊωάννου, Δραγατάκης, Ρώτας, Αδάμης κ.τ.λ.

Τη μεγάλη στροφή την έκανε μέσω του Μινωτή ο Μάνος Χατζιδάκις με τη μελοποίηση της «Μήδειας» (1956) και της «Λυσιστράτης» του πρωτοπόρου Αλέξη Σολομού, και τα δύο έργα στην Επίδαυρο από το Εθνικό Θέατρο. Υστερα με τις «Φοίνισσες» πάλι του Μινωτή ήρθε ο Μίκης Θεοδωράκης και σε λίγο μπήκε στον στίβο ο Ξενάκης με τον Σολομό («Ικέτιδες») και ο Χρήστου πάντα με τον Μινωτή στον «Προμηθέα Δεσμώτη».

Ακολούθησαν οι «Ορνιθες» και «Βάτραχοι» του Κουν, που εγκαινίασαν τη συνεργασία του Χατζιδάκι και του Χρήστου με τον νεωτεριστή σκηνοθέτη. Εκτοτε οι σύγχρονοι έντεχνοι και τραγουδοποιοί μπήκαν για τα καλά στον στίβο, στην κονίστρα, στην ορχήστρα και μας πλούτισαν με ακουστικές απολαύσεις, εξαίσιες μουσικές!

Για να τιμήσω τη μνήμη του Δημητρίου αναφέρω τους συνθέτες που μελοποίησαν χορικά, που τα μετέφρασα εδώ και 45 χρόνια: Μ. Θεοδωράκης, Γ. Μαρκόπουλος. Στ. Ξαρχάκος, Γ. Τσαγκάρης, Γ. Κουρουπός, Θ. Μικρούτσικος, Δημ. Τερζάκης, Στ. Γαζουλέας, Ν. Κυπουργός, Στ. Κραουνάκης. Ν. Ξανθούλης. Γ. Αναστασόπουλος, Ν. Ξυδάκης, Δημ. Παπαδημητρίου, Ευ. Ρεμπούτσικα, Ελ. Καραΐνδρου, Δ. Σαββόπουλος, Γ. Ζουγανέλης, Χρ. Πίττας, Γ. Χριστιανάκης, Σάββας Σάββας, Θεόδωρος Αντωνίου, Κ. Βόμβολος, Γ. Μπουντουβής, Δ. Τσακνής, Στ. Κόκκαλης, Π. Καλατζόπουλος, Γ. Χριστοδουλόπουλος και τη μερίδα του λέοντος ο Βασίλης Δημητρίου. Αν μου διαφεύγει κάποιος ας με συγχωρήσει.

Ετσι είχα συχνά την ευτυχία να ακούσω τους ίδιους μεταφρασμένους στίχους του Αισχύλου, του Ευριπίδη, του Αριστοφάνη από τρεις και τέσσερις συνθέτες και να αισθανθώ πόσο οι μεγάλοι εκείνοι ποιητές είναι τόσο γενναιόδωροι ώστε ανοίγουν την αγκαλιά τους και δέχονται κάθε σχολή, κάθε νέο ύφος, νέο ρίγος, νέους συχνά ανήκουστους στην εποχή τους, ρυθμούς.

Ο Μίκης Θεοδωράκης ενέταξε τη μελοποίηση των «Ευμενίδων» της «Ορέστειας» στο δεύτερο μέρος της «Συμφωνίας των Χορικών» (1987) και χρησιμοποίησε ως λιμπρέτο της όπεράς του «Ηλέκτρα» τη μετάφρασή μου (1972 – που την πρωτομίλησαν Α. Βαλάκου, Αλ. Κατσέλη, Ν. Τζόγιας, Π. Φυσσούν).

Ο Βασίλης το έλεγε συχνά στις κουβέντες μας: «Είμαστε τυχεροί να υπάρχουμε μέσα από κείμενα και ιδέες και εικόνες 2.500 ετών».