[Νύγδην] Αχ, ο Απρίλης, ο μήνας ο πιο σκληρός

Οτι ο Γκίντερ Γκρας υπήρξε η εμβληματικότερη μορφή της μεταπολεμικής γερμανικής λογοτεχνίας είναι αναμφισβήτητο. Αλλά η αξιολόγησή του ως συγγραφέα και παρεμβατικού διανοούμενου συνιστά διαφορετικό ζήτημα. Αν αρκεί ένα σπουδαίο μυθιστόρημα όπως «Το τενεκεδένιο ταμπούρλο» για να τοποθετηθεί ο συγγραφέας του στο λογοτεχνικό πάνθεο, τότε ο Γκρας αξίζει με το παραπάνω αυτή τη θέση. Ωστόσο το υπόλοιπο έργο του, παρά τον πληθωρικό όγκο του, υστερεί εντυπωσιακά σε ποιότητα (αν και προσωπικά μού αρέσει επίσης το θεατρικό «Η πρόβα της εξέγερσης των πληβείων», που καυτηριάζει τη στάση του Μπρεχτ στην εξέγερση του 1953 στο Ανατολικό Βερολίνο, αλλά σε βαθύτερο επίπεδο έχει να κάνει με το πώς ο συμπορευόμενος με την εξουσία καλλιτέχνης μπορεί να προδώσει τις ιδέες του χωρίς να τις απεμπολήσει).

Ετυχε να παρακολουθήσω μια πολιτική ομιλία του το 1969, όταν ήταν στρατευμένος υπέρ του SPD για τις εκλογές που έφεραν στην εξουσία τον Βίλι Μπραντ. Αν και συμφωνούσα με τις απόψεις του, η ρητορική του μου φάνηκε φτηνά δημαγωγική για συγγραφέα, έστω και στο πλαίσιο μιας προεκλογικής καμπάνιας. Προπαντός όμως με ενοχλούσε τα πολλά επόμενα χρόνια το ύφος των δημόσιων παρεμβάσεών του, ένα χαρακτηριστικά γερμανικό μείγμα εθνικής αυτομαστίγωσης και ηθικής έπαρσης. Αξιέπαινο βέβαια το θάρρος του να πηγαίνει κόντρα στο κοινό αίσθημα και στην επίσημη πολιτική της χώρας του, όσο και αν δεν ήταν άσχετο με τη μανία του για δημοσιότητα. Προτιμώ πάντως τον άλλο γερμανό νομπελίστα, τον γλυκύ και βαθύτερα ανθρωπιστή Χάινριχ Μπελ.

Την ίδια ημέρα με τον Γκρας αποδήμησε ένας άλλος διάσημος συγγραφέας, ο Εδουάρδο Γκαλεάνο. Το γνωστότερο βιβλίο του, «Οι ανοιχτές φλέβες της Λατινικής Αμερικής», μου φαίνεται μάλλον άγουρο στη σκέψη και άχυμο γλωσσικά (κάπως έτσι το έκρινε και ο ίδιος στα στερνά του). Εχει γράψει όμως σπουδαία πράγματα για το ποδόσφαιρο. Ισως κανένας άλλος συγγραφέας δεν έχει εμβαθύνει τόσο πολύ στο φαινόμενο του πιο λαϊκού και οικουμενικού από όλα τα αθλήματα.   

Μία ημέρα μετά από αυτούς τους δύο έφυγε (αχ, ο Απρίλης, ο μήνας ο πιο σκληρός!) και η Μάγδα Κοτζιά, η ωραία, υπερδραστήρια, πάντα τρικυμισμένη μέσα της Μάγδα του Εξάντα. Ο θάνατός της είναι σαν καθυστερημένος επίλογος μιας ηρωικής εποχής του ελληνικού βιβλίου, που άρχισε τα δίσεκτα χρόνια της χούντας και έκλεισε τον κύκλο της κάπου στη δεκαετία του 1990. Μιας εποχής που γέννησε πλήθος μικρούς και σχετικά μικρούς εκδοτικούς οίκους με πενιχρά οικονομικά μέσα, πρωτόγονες (από τη σημερινή σκοπιά) μεθόδους τυποτεχνικής επιμέλειας και διακίνησης, αλλά περίσσιο ιδεαλισμό, αυταπάρνηση, δροσερό πνεύμα αναζήτησης και ανεκτίμητη συμβολή στον εμπλουτισμό της ελληνικής βιβλιογραφίας με σημαντικότατα έργα της παγκόσμιας σκέψης και λογοτεχνίας. Σήμερα ο εκδοτικός κόσμος στην Ελλάδα είναι πολύ πιο επαγγελματικός, πολύ πιο οργανωμένος, αλλά και πιο ψυχρός στη λειτουργία του. Η Μάγδα τον αποχαιρέτησε κουρασμένη και βλέποντάς τον να ξεμακραίνει ολοένα. Αλλά στον δικό της κόσμο, τον κόσμο που συνδημιούργησε η ίδια, θα μείνει πάντα μια λαμπερή παρουσία.