[Γνώμη] Το λάθος δημοψήφισμα

Η ιδέα για τη διεξαγωγή δημοψηφίσματος για τους όρους επίτευξης συμφωνίας με τους εταίρους μας έχει επανέλθει στο προσκήνιο. Είναι πέρα για πέρα λάθος ιδέα, για πολλούς λόγους.

Κατ’ αρχάς, το δημοψήφισμα είναι γενικά εσφαλμένος τρόπος λήψης πολιτικών αποφάσεων, με δύο ίσως οριακές εξαιρέσεις: την περίπτωση όπου το ερώτημα που τίθεται για απάντηση μπορεί να συμπυκνωθεί σε ένα μονολεκτικό «Ναι» ή «Οχι» (π.χ., μορφή του πολιτεύματος, βασιλεία ή δημοκρατία;) ή για τοπικά, περιφερειακά θέματα, όπου οι πολίτες γνωρίζουν τα προβλήματα σε βάθος και μπορούν να τοποθετηθούν (παρότι, ακόμη και σε αυτή την περίπτωση, είναι αμφίβολο αν η τοποθέτηση θα ήταν απαλλαγμένη από δημαγωγικές επιρροές, ιδιαίτερα στην Ελλάδα).

Σε όλες τις άλλες περιπτώσεις, το δημοψήφισμα ως διαδικασία λήψης αποφάσεων υπονομεύει τη σύγχρονη αντιπροσωπευτική κοινοβουλευτική δημοκρατία. Αλλωστε, είναι γνωστό ότι ιστορικά αυταρχικοί ηγέτες έκαναν εκτεταμένη χρήση, ή μάλλον κατάχρηση, δημοψηφισμάτων. Η σύγχρονη τεχνολογία (Διαδίκτυο κ.λπ.) προσφέρει αρκετούς εναλλακτικούς τρόπους άμεσης συμμετοχής του πολίτη στη διαδικασία διαμόρφωσης των πολιτικών επιλογών. Αλλά οι αποφάσεις πρέπει να λαμβάνονται με ορθολογικό τρόπο από τα κοινοβουλευτικά σώματα.

Επομένως, αν οι προτείνοντες το δημοψήφισμα σκέπτονται να θέσουν για ψήφο το ευθύ αν και εξόχως επικίνδυνο ερώτημα «εντός ή εκτός του ευρώ;», τότε το δημοψήφισμα έχει νόημα. Ως επιλογή είναι σαφής, αλλά μπορεί να αποβεί και ολέθρια. Αλλά και με οποιοδήποτε άλλο ερώτημα/δίλημμα ένα δημοψήφισμα μπορεί να οδηγήσει σε καταστροφικό αποτέλεσμα. Οπως έχει διαπιστωθεί από την ευρωπαϊκή εμπειρία, σε ένα δημοψήφισμα άλλο ερώτημα τίθεται για απάντηση και σε εντελώς διαφορετικό απαντούν κατά κανόνα οι πολίτες. Κυρίως εκφράζονται αρνητικά διαμορφώνοντας τη στάση τους ανάλογα με την οξύτητα των προβλημάτων της συγκυρίας αλλά και με τις εντυπώσεις της στιγμής. Επίσης, η λεκτική  διατύπωση (wording) του ερωτήματος είναι καθοριστικός παράγων στη διαμόρφωση της απάντησης, θέτοντας ανυπέρβλητα διλήμματα ή ακόμη και ενοχικές επιλογές. Είναι σαν να ερωτάται ο πολίτης: «Εχετε σταματήσει να δέρνετε τη γυναίκα σας;». Είτε η απάντηση είναι ναι είτε όχι, είστε ένοχος.  

Επιπλέον, στις περισσότερες περιπτώσεις, η έκβαση ενός δημοψηφίσματος καταλήγει σε αποτελέσματα που δεν είναι εύκολα διορθώσιμα σε περίπτωση αλλαγής συνθηκών ή αντιλήψεων. Επομένως, ας εγκαταλειφθούν οι σχετικές σκέψεις για δημοψήφισμα. Είναι σχεδόν βέβαιο ότι θα οδηγήσει σε ανεπιθύμητες ή καταστροφικές συνέπειες (π.χ., σε κατάρρευση οικονομίας),  ανεξάρτητα από τις οποιεσδήποτε προθέσεις.

Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών