Πίστη και αμφιβολία

Στην τρέχουσα αφελή παράδοση η απαίτηση του μαθητή του Ιησού Θωμά να βεβαιωθεί για το θαύμα της Ανάστασης αγγίζοντας τους «τύπους των ήλων» – τις οπές που αφήνουν τα καρφιά σε κάθε εσταυρωμένο – θεωρήθηκε ως πράξη απιστίας, έτσι ο προβληματισμένος μαθητής συνοδεύεται πάντα στο λαϊκό θρησκευτικό παραμύθι με τον χαρακτηρισμό «άπιστος Θωμάς».

Αλλά βέβαια ο Θωμάς δεν είναι ο πρώτος αμφιβάλλων. Ολόκληρη η ιστορία της ανθρωπότητας αφηγείται πως η αμφιβολία, η δυσπιστία, ακόμη και η λογική άρνηση είναι το θεμέλιο της προόδου.

Ο θεμελιωτής της επιστημονικής μεθοδολογίας, ο Αριστοτέλης, με τα θεμελιώδη αξιώματα της Λογικής, το μόνο και πλέον ισχυρό εργαλείο για όλες τις επιστήμες, με το δεύτερο αξίωμά του, της Αντιφάσεως, που χαρακτηρίστηκε ως αρχή βεβαιοτάτη πασών (των αρχών), μας δώρισε το ασφαλές λογικόν όργανο για να ελέγχουμε την αλήθεια. Είναι η αρχή που συνοπτικά ισχυρίζεται πως η διπλή άρνηση είναι κατάφαση. Για να δεχτώ κάτι ότι υπάρχει, πρέπει να ακολουθήσω την οδό που με βεβαιώνει πως δεν είναι δυνατόν να μην υπάρχει.

Βέβαια ο Αριστοτέλης δεν εφηύρε μια νέα μέθοδο, απλώς κωδικοποίησε ό,τι η εμπειρία χιλιάδων ετών είχε καταθέσει στη συνείδηση των ανθρώπων. Ετσι, για παράδειγμα, ας δούμε τρεις αλληλέγγυους του Θωμά. Οταν ο Οδυσσέας, στο ομηρικό έπος, γυρίζει ύστερα από είκοσι χρόνια ξενιτιάς στην Ιθάκη, για να πειστεί η Πηνελόπη πως ο ξένος είναι ο άντρας της του θέτει ερωτήματα: πώς είναι η νυφική παστάδα κ.τ.λ. Στις ορθές απαντήσεις του Οδυσσέα εκείνη αμφιβάλλει με το επιχείρημα πως μπορεί να γνωρίζει από άλλη πηγή, έμμεση θα λέγαμε γνώση. Πείθεται μόνο όταν ο Οδυσσέας απαντάει ορθά στο ερώτημα σχετικά με το πού στο σώμα της γυναίκας του υπήρχε μια ελιά. Αμεση και μοναδική (τουλάχιστον για τον μύθο και τα ήθη της εποχής!) εμπειρία.

Με τον ίδιο τρόπο η Ηλέκτρα στην «Ορέστεια» του Αισχύλου αναγνωρίζει τον Ορέστη όταν εκείνος δείχνει το υφαντό φόρεμα που τον συνόδευε στην ξενιτιά και το είχε υφάνει στον αργαλειό η αδελφή του.

Κατά ανάλογο τρόπο, ο ξενιτεμένος Ακρίτης πείθει τη σύζυγό του για την ταυτότητά του όταν περιγράφει «σουσούμια του κορμιού της, σουσούμια της αγάπης».

Η Αναγέννηση και ο Διαφωτισμός μάς εφοδίασαν με επιχειρήματα υπέρ της θωμαδικής αμφιβολίας. Ο Καρτέσιος θεμελίωσε τη σύγχρονη επιστήμη έως τις μέρες μας ισχυριζόμενος: «Αμφιβάλλω για όλα. Για το μόνο που δεν αμφιβάλλω είναι η αμφιβολία μου»! Και από την αντίπερα όχθη ο αγγλικός εμπειρισμός βασίστηκε στο αξίωμα: «Τίποτε δεν υπάρχει στη νόηση, αν πρώτα δεν μεσολαβήσει η αίσθηση». Δηλαδή το αίτημα του Θωμά: αν δεν προηγηθούν τα μάτια μου, η ακοή μου, η γεύση μου, η όσφρησή μου, η αφή μου, δεν θα έχω τη δυνατότητα να σχηματίζω έννοιες και να αποθηκεύω ίχνη στη μνήμη, ώστε να τροφοδοτώ τη φαντασία δημιουργώντας νέες μορφές.

Ανάμεσα στην αρχαία και όχι μόνο ελληνική, αλλά και την αιγυπτιακή, βαβυλωνιακή, περσική, σουμεριακή, ρωμαϊκή παράδοση, αντλήθηκαν στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού από όλους τους προϋπάρχοντες πολιτισμούς (ο Σόλων, ο Πυθαγόρας, ο Πλάτων, ο Ηρόδοτος μαθήτευσαν για χρόνια σ’ αυτά τα πολιτισμικά κέντρα).

Ο ελληνικός υλισμός από τον Θαλή και τους άλλους Ιωνες έως τον Δημόκριτο προϋποθέτει την εμπειρία ως θεμέλιο μιας γενικής περί της φύσεως θεωρίας.

Αλλά και από την άλλη πλευρά της Μεσογείου, στον ιταλικό ελληνόφωνο Νότο, ο Εμπεδοκλής θα πέσει μέσα στον κρατήρα της Αίτνας και θα εξαερωθεί εξαιτίας της περιέργειάς του να έχει εμπειρικά δεδομένα για τη λειτουργία των ηφαιστείων!

Το πώς ο λογοκρατούμενος Αριστοτέλης έγινε ερήμην του θεμελιωτής του δυτικού χριστιανικού καθολικισμού είναι μια ιστορία επιστημονικής απάτης. Ο Μπρεχτ το παρουσιάζει έξοχα στον «Γαλιλαίο» του, όταν στη Φλωρεντία, έδρα των μαθηματικών ιησουιτών, ανακαλύπτει τους δορυφόρους της Αφροδίτης και οδηγείται στην πυρά της Ιεράς Εξέτασης διότι ο Αριστοτέλης δεν αναφέρει πουθενά πως η Αφροδίτη, η οποία όπως όλα τα άστρα είναι κολλημένη στον γυάλινο θόλο του ουρανού, έχει δορυφόρους!

Η άρνηση του Βατικανού να δεχτεί την έρευνα που ανέτρεπε τον Αριστοτέλη (πράγμα που θα ενθουσίαζε τον σταγειρίτη φιλόσοφο, αν μάθαινε τις προόδους των επιστημών) ήταν διότι όλη η δομή της εξουσίας του παπικού δόγματος βασιζόταν στην αριστοτελική τελεολογία. Ετσι στη θέση του πρώτου κινούντος ακίνητου της αριστοτελικής αιτιοκρατίας οι Σχολαστικοί φιλόσοφοι είχαν τροφοδοτήσει το παπικό δόγμα για το Αλάθητο του Πάπα!

Δεν έχει γίνει μεγαλύτερη νοθεία στην ιστορία του πολιτισμού από την οικειοποίηση του Αριστοτέλη από τον καθολικό δογματισμό.

Και πόθεν πηγάζει αυτός ο δογματισμός; Από την Παλαιά Διαθήκη και τις επιρροές που άσκησε στον χριστιανισμό. Οι Ευαγγελιστές πλην του Ιωάννη που διαπνέεται από τον ελληνικόν Λόγον μεταφέρουν αυτή την τυφλή υπακοή στο δόγμα και στην αποκαλυμμένη αλήθεια.

Δεν είναι άπιστος ο Θωμάς, θέλει πειστήρια, θέλει αποδείξεις, θέλει εμπειρικά τεκμήρια. Και οφείλουμε να το αναγνωρίσουμε, όλη η εξέλιξη των επιστημών έκτοτε έως αύριο και στο μέλλον έχει ως άγιό της τον Θωμά, τον αμφισβητία, τον καχύποπτο, τον εμπειρικό.

Ο χριστιανός Αμλετ μαθαίνει από ένα φάντασμα που ισχυρίζεται ότι είναι ο πατέρας του πως δολοφονήθηκε από τον αδελφό του, που εν συνεχεία παντρεύτηκε τη χήρα του. Αμφιβάλλει διότι κατατρύχεται από την υποψία πως το φάντασμα μπορεί να είναι ο Σατανάς, οι φαντασιώσεις του, οι προβολές της πληγωμένης του, τραυματικής εμπειρίας. Τι κάνει για να έχει αποδείξεις; Καταστρώνει μια παράσταση θεατρίνων, οι οποίοι ενσωματώνουν σε πατροπαράδοτο θεατρικό κείμενο τα λεγόμενα του φαντάσματος. Ο ένοχος δολοφόνος αδελφός πανικοβάλλεται, τρομοκρατείται και έτσι ο Αμλετ διά του πειράματος έχει τις ζητούμενες αποδείξεις.

Ο Φραγκίσκος Βάκων, ο θεμελιωτής του αγγλικού εμπειρισμού, πολέμησε τον διαστρεβλωμένο καθολικό Αριστοτέλη στο δικό του «Novum Organum», ανεστραμμένη μέθοδο έρευνας στο σχολαστικό organum του Θωμά του Ακινάτη (άλλος αντιθωμάς αυτός ο Θωμάς!). Ο Βάκων δεν δεχόταν κανένα νεοαριστοτελικό αξίωμα, μεταφυσικό, αν δεν το αποδείκνυε το πειραματικό εργαστήρι.

Η απαίτηση του Θωμά δεν αναιρεί το θαύμα. Το θαύμα σημαίνει το ανοίκειο, το παράλογο, το αφύσικο. Το πείραμα υπάρχει και για να βεβαιώσει το αδύνατον. Και όταν βεβαιωθεί το αδύνατον, μπορεί να ακολουθήσει η πειθώ περί του αδυνάτου. Από εκεί ξεκινάει η πίστη ώσπου ό,τι ήταν αδύνατον, αφύσικο και δεινόν ξεκλειδώνεται και εντάσσεται στα ερευνητέα. Η ιστορία των επιστημών είναι η ιστορία της κατάρρευσης των πίστεων, των δογμάτων, των απόλυτων ιδεών.

Προσωπικά είμαι κληρονόμος της αμφιβολίας του Θωμά. Θέλω αποδείξεις και συχνά ατράνταχτες. Αλλά ομολογώ πως συχνά ζηλεύω την αφελή αλλά απόλυτη πίστη της γιαγιάς μου που δεν αμφέβαλε για τίποτε και γαλήνια όδευσε προς το γεγονός του θανάτου, βέβαιη για τη μέλλουσα κρίση. Αλλά ο άνθρωπος δυστυχώς δεν θα είχε φάει τον καρπό της γνώσεως και δεν θα ήταν ελεύθερος, άρα, να αμφιβάλλει.