Εβδομήντα χρόνια πριν…

Αν η πολιτική και στη συνέχεια η ιστορία διεκδικούν σχεδόν μονοπωλιακά το ενδιαφέρον των ανθρώπων, η λογοτεχνία δίνει και στις δύο τη διάρκεια που από μόνες τους αδυνατούν να έχουν. Διαβάζοντας το εξαιρετικό κείμενο του τέως υπουργού Νίκου Δένδια για τον ερχομό του Τσόρτσιλ στην Ελλάδα τον Δεκέμβρη του ’44 πόσοι άραγε θα θυμηθούν την αριστουργηματική νουβέλα του Μένη Κουμανταρέα “Το show είναι των Ελλήνων” που εμπνέεται από το ίδιο ακριβώς περιστατικό;

Η στιγμιαία απεικόνιση που συνιστά η φωτογραφία μπορεί να λειτουργήσει στο προσωπικό επίπεδο με δύο τρόπους.

Ο ένας είναι η αναδρομή στην ιστορική περίοδο και τα γεγονότα που συνδέονται με το πρόσωπο και τον τόπο.

Μια φωτογραφία του Ουίστον Τσόρτσιλ, και μάλιστα στην Αθήνα του ’44, δημιουργεί άπειρες δυνατότητες τέτοιων ιστορικών αναδρομών. Υπερχειλίζουσα προσωπικότητα ο ίδιος, σε στιγμές καθοριστικές για την Ελλάδα. Βρέθηκε στην Αθήνα, όταν κυριολεκτικά η τύχη της χώρας βρισκόταν επί ξυρού ακμής. Η παρουσία του λειτούργησε ως «οιονεί» εγγύηση του δυτικού προσανατολισμού της χώρας, ως υψηλή σημειολογία η οποία δυστυχώς δεν λειτούργησε αποτρεπτικά για την εμφύλια σύρραξη.

Το ιστορικό γεγονός έχει αναλυθεί πολλαπλά και πλέον νομίζω ότι έχει δημιουργηθεί σαφής άποψη για τα γεγονότα και τις ευθύνες. Οπως κάθε εμφύλια σύρραξη, έτσι και αυτή της φωτογραφίας δημιουργεί ανεξίτηλα ψυχολογικά τραύματα στον Ελληνισμό.

Ομως, πέρα από τη στενή ιστορική διαδρομή, υπάρχει και άλλη θεώρηση, ίσως πιο πολύπλοκη.

Η αναχώρηση από το συγκεκριμένο ερέθισμα που λειτουργεί μόνο ως σημείο εκκίνησης προς ευρύτερες σκέψεις, ενόψει μάλιστα και του χρονικού σημείου κατά το οποίο βλέπεις τη φωτογραφία.

Η βαθύτατα διχασμένη Ελλάδα του ’44 πόσο αλήθεια μοιάζει με την Ελλάδα του 2014; Πόσο άλλαξε; Πόσο ξέφυγε από τη διαρκή κρίση η πατρίδα μας; Πόσο ρεαλιστικότερα βλέπει τα πράγματα ένα σημαντικό τμήμα της κοινωνίας μας; Πόσο η τελευταία οικονομική συγκυρία επηρέασε τον χαρακτήρα μας;

Εχω την αίσθηση ότι η Ελλάδα του 21ου αιώνα έχει ανάγκη μιας βαθιάς ομφαλοσκόπησης. Οχι τη συνηθισμένη, γενικόλογη, αυτοθαυμαστική προσέγγιση του δήθεν ευφυούς, περιούσιου, υπερέχοντος λαού, εφευρέτη της Δημοκρατίας και πασών των Επιστημών, που πίσω από την υπερφίαλη ανοησία κρύβει έναν πλεγματικό επαρχιωτισμό.

Περισσότερο απαιτείται μια ομφαλοσκόπηση μιμητική εκείνων των ησυχαστών μοναχών της ύστερης βυζαντινής περιόδου. Εντονη περίσκεψη και συγκέντρωση με την προσδοκία διάγνωσης και θέασης του εσωτερικού είναι, της ουσίας του εαυτού μας.

Στη δική μας περίπτωση, αυτό απαιτεί περισσή γενναιότητα και ειλικρίνεια.

Αν θέλουμε να επιβιώσουμε ως χώρα και ως λαός, πρέπει να αντιληφθούμε το απόλυτα κομβικό σημείο όπου βρισκόμαστε.

Η ελληνική κοινωνία και οι θεσμοί οφείλουν να υποστούν ριζικό εκσυγχρονισμό, ως αποτέλεσμα παραδοχής της βαθύτατης υστέρησής μας.

Η ψευδεπίγραφη ευδαιμονία των τελευταίων δεκαετιών επέτρεψε την πλάνη της ανακυκλούμενης, χωρίς προσπάθεια, βελτίωσης του υλικού επιπέδου ζωής μας.

Η διατήρηση του επιπέδου ζωής δεν αποτελεί κεκτημένο ιστορικό δικαίωμα του Ελληνισμού, όπως παρουσιάζεται, ως επιβράβευση της φυλετικής του υπεροχής έναντι των φερόμενων ως «κουτόφραγκων».

Εφόσον πράγματι επιθυμούμε να παραμείνουμε στη χορεία των ανεπτυγμένων κρατών, οφείλουμε να «επανεκκινήσουμε» το θεσμικό πλαίσιο λειτουργίας μας.

Η ισότιμη συμμετοχή μας στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι, στόχος και όνειρο δεκαετιών, δεν φαίνεται να οδήγησε σε βαθύτερη ώσμωση με τις δυτικές κοινωνίες. Η έλλειψη ουσιαστικής κοινωνικής μας παιδείας δεν το επέτρεψε.

Η πλημμυρίδα των ευρωπαϊκών κονδυλίων, αν και σε πρώτη ανάγνωση αποτέλεσε λύση για την κάλυψη των διαχρονικών αναγκών της στερημένης πόρων ψωροκώσταινας, συγχρόνως δημιούργησε ρηγματώσεις και ανακατατάξεις στον παραγωγικό ιστό, των οποίων η επιβλαβής συνέπεια θα διαρκέσει για δεκαετίες.

Σχέσεις γενεών με τη γη και την παραγωγή διερράγησαν, όπως διερράγη και η αντίληψη ότι ο μόχθος συνιστά τον μόνο τρόπο δημιουργίας πλούτου.

Ολη αυτή η μυθοπλασία έλαβε τέλος όταν συγκρουσθήκαμε με την πραγματικότητα. Φαίνεται όμως ότι επιτυγχάνουμε ως κοινωνία το ακατόρθωτο. Φαίνεται ότι η οξύτατη κρίση δεν μας διαπαιδαγώγησε.

Εθελοτυφλούντες αναστρέφουμε εκ νέου τη σχέση αιτίου – αιτιατού.

Οδηγείται τμήμα σημαντικό της κοινωνίας, κάτω από ερεθίσματα άκρατου λαϊκισμού, σε ψυχολογικό ρήγμα με τις εκσυγχρονιστικές τομές που συνιστούν την απαραίτητη προϋπόθεση επιβίωσής μας στο μέλλον.

Τα χλωμά βήματα εκσυγχρονισμού που με ιδιαίτερη προσπάθεια έγιναν, στοχοποιούνται ως η αιτία των προβλημάτων μας.

Ως λύση των διαχρονικών αστοχιών μας προωθείται η επάνοδος στα αίτια που δημιούργησαν τις αστοχίες αυτές, και μάλιστα με μεσσιανική επικάλυψη δικαίωσης.

Εσται η εσχάτη πλάνη χείρων της πρώτης. Εβδομήντα χρόνια μετά τον Δεκέμβριο του ’44, εχθρός είναι ο εκμαυλισμένος, εθελότυφλος, απαίδευτος, ανθέλλην εαυτός μας.

Παρά ταύτα, η εικόνα δεν είναι η συνολική σκοτία.

Υφίσταται λύχνος.

Μέσα από τη δοκιμασία έχουν δομηθεί σε ένα μικρό αλλά δραστήριο τμήμα της κοινωνίας αντανακλαστικά επιβίωσης και εκσυγχρονισμού, που σιγά σιγά διατυπώνουν ρωμαλέο κοινωνικό λόγο.

Οι πιστοί μάχονται για τον εκσυγχρονισμό με την αυταπάρνηση του υπερασπιστή της έσχατης γραμμής.

Με την απαραίτητη αισιοδοξία των ημερών παρατηρώ ότι έχουν διασωθεί, ότι υπάρχουν επαρκή υγιή και συνειδητοποιούμενα κύτταρα για να αναζωογονήσουν τον νοσούντα αλλά μαχόμενο κοινωνικό ιστό. Για να διασφαλίσουν μέσα από μια σκληρή, επώδυνη αλλά αναστάσιμη μεταρρύθμιση την επιβίωση και τη διαιώνιση της εθνικής προσπάθειας.