Χίλια και ένα «πρέπει» πριν πεθάνετε

Τα καλύτερα εγκυκλοπαιδικά βιβλία, καθώς και τα καλύτερα εγχειρίδια ξένων γλωσσών, είναι τα γερμανικά. Εδώ δείχνουν την καλή πλευρά τους τυπικά (ή στερεοτυπικά, αν προτιμάτε) γνωρίσματα του γερμανικού χαρακτήρα: η μεθοδικότητα, η αυστηρή οργάνωση, η σχολαστική ακρίβεια. Από την άλλη, τα αγγλικά και τα αμερικανικά βιβλία αναφοράς, με το εμπειρικό, πρακτικό πνεύμα που διακρίνει την αγγλοσαξονική κουλτούρα και βέβαια χάρη στην τεράστια εξάπλωσή της, φροντίζουν για τις πιο εύχρηστες (αν και όχι απαραίτητα τις πιο αξιόπιστες) συνόψεις της παγκόσμιας πολιτισμικής κληρονομιάς. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η σειρά με τίτλους όπως «1001 βιβλία που πρέπει να διαβάσετε πριν πεθάνετε», «1001 ταινίες που πρέπει να δείτε πριν πεθάνετε» και ανάλογους για τη ζωγραφική, τη μουσική κ.λπ.

Για να προλάβω το σούφρωμα της μύτης των σνομπ, σημειώνω ότι το περιεχόμενο αυτών των βιβλίων δεν είναι καθόλου τόσο απλοϊκό και απλουστευτικό όσο φαντάζονται. Οι επιλογές των συντακτών τους είναι εντυπωσιακά πλουραλιστικές, αληθινά διαπολιτισμικές και η παρουσίαση των επιμέρους έργων είναι συχνά οξυδερκέστατη. Ακόμη και οι πιο ευρυμαθείς και ψαγμένοι διανοούμενοι έχουν πολλά να μάθουν μελετώντας τα.

Το πρόβλημα βρίσκεται αλλού. Οπως όλοι οι ηγεμονεύοντες πολιτισμοί στην Ιστορία, ο αγγλοσαξονικός έχει να διαχειριστεί ένα αχανές υλικό από πολύ διαφορετικές κουλτούρες, με τις οποίες έρχεται σε επαφή. Οσο ανοιχτός και αν είναι – και ο αγγλοσαξονικός πολιτισμός είναι ιδιαίτερα ανοιχτός – τα στοιχεία που ξεχωρίζει ως τα πιο ενδιαφέροντα και προσπαθεί να αφομοιώσει είναι τα πιο συμβατά με τις βασικές κατευθύνσεις του και τις τάσεις του τη μια ή την άλλη περίοδο. Ισως σκεφτεί κανείς ότι αυτό αφορά μόνο τους ίδιους τους Αγγλοσάξονες. Δεν είναι όμως έτσι. Επειδή ο πολιτισμός αυτός είναι κυρίαρχος και έχει παγκόσμια ακτινοβολία, οι επιλογές του αποκτούν κανονιστικό χαρακτήρα και για άλλες σύγχρονες κουλτούρες, που ζουν στη σκιά του. Και αυτό επιδιώκουν πράγματι οι εκφραστές του, όχι από ιμπεριαλιστική υστεροβουλία αλλά από ένα αίσθημα οικουμενικότητας. Ο Γερμανός Μαρσέλ Ράιχ-Ρανίτσκι, ένας από τους διασημότερους κριτικούς της εποχής μας, συνέταξε έναν Κανόνα της γερμανόγλωσσης λογοτεχνίας. Αλλά έναν Κανόνα της παγκόσμιας λογοτεχνίας θα τολμούσε να συστήσει στο διεθνές κοινό μόνο ένας αμερικανός κριτικός. Το έκανε ο Χάρολντ Μπλουμ.

Την κανονιστική πρόθεση των τόμων της σειράς «1001…» τη δηλώνει σαφώς το «πρέπει» του τίτλου τους, που το κάνει επιτακτικότερο και αγχωτικότερο εκείνο το «πριν πεθάνετε», κρυφός υπαινιγμός για τις «Χίλιες και μία νύχτες» και τα απανωτά παραμύθια που σκαρφιζόταν η Χαλιμά για να μείνει ζωντανή. Τέτοιες κωδικοποιημένες αξιολογήσεις (οι λίστες με τα ευπώλητα, οι ψηφοφορίες για τα καλύτερα βιβλία όλων των εποχών, οι με αστέρια βαθμολογήσεις ταινιών, εστιατορίων, πλαζ κ.λπ.) δίνουν σήμερα τον τόνο, με την υπόσχεσή τους για γρήγορη και ασφαλή γνώση. Δεν είναι πάντοτε κακό αυτό. Αλλά φαίνεται πως έχουν παρέλθει οι καιροί της αυτόνομης αναζήτησης και των προσωπικών ανακαλύψεων.