[Η κριτική της Δευτέρας] «Γυάλινος κόσμος» του Τένεσι Ουίλιαμς: Η ζωή ως θέατρο

Σεφέρης απροκάλυπτα δήλωνε πως οι ταλαντούχοι ποιητές «αντιγράφουν», οι μέτριοι μιμούνται. Αυτό συμβαίνει κατά κανόνα και στο θέατρο. Γιατί οι μέτριοι είναι συνήθως «ερασιτέχνες», θαυμαστές, αν θέλετε, αφοσιωμένοι μαθητές των δασκάλων-προτύπων, ενώ οι «αντιγραφείς» είναι επαγγελματίες που έχουν αφομοιώσει τα πρότυπα και τα διαχειρίζονται με απόλυτη ελευθερία προσωπικής ματιάς. Στην Ελλάδα, π.χ., υπήρξαν πολλοί μιμητές του Ιψεν αλλά μόνο ο Παλαμάς στην «Τρισεύγενη» και ο Ξενόπουλος στη «Στέλλα Βιολάντη» αλλά και ο Χορν στη «Φλαντρώ» πάτησαν πάνω στα ιψενικά καλούπια για να δημιουργήσουν αυθεντικά ελληνικά ηθικά πορτρέτα. Εχω κι άλλες φορές επιχειρηματολογήσει πως στην Ελλάδα έχει διαστρεβλωθεί ο αισθητικός όρος ηθογραφία στο θέατρο. Ταυτίστηκε με τη γραφικότητα και κυρίως τα ήθη, αγνά ή όχι, της υπαίθρου.

Ηθος στην πρώτη αρχαϊκή σημασία του σήμαινε «τόπος» και αργότερα φορτίστηκε με του τόπου και του καιρού τις σημασίες ώστε να αναφέρεται πλέον στον «τρόπον». Με αυτή την έννοια ένα θέατρο ηθών είναι κάθε θέατρο και κάθε είδος θεάτρου που αναλύει ήθη, χαρακτήρες, ιδιομορφίες, συμπεριφορές μέσα σε μια συγκεκριμένη και πλήρως προσανατολισμένη γεωγραφική, κοινωνική, ηθική και οικονομική συνθήκη.

Τα ήθη ενός τόπου, μιας χώρας, ενός έθνους και μιας εποχής έχουν ελατήρια, αίτια, προκαταλήψεις, λογική, ενστικτώδεις αντιδράσεις, και κατέληξαν σε κώδικα και αποτυπώνονται σε ιδεολογήματα, ιδεοληψίες, δόγματα και κοινωνικά κλειδιά συμπεριφοράς. Αυτό κάνανε οι τραγικοί. Φόρτιζαν, π.χ., τα πρόσωπα του μύθου που παρέλαβαν με ιδέες (διάνοιες) και ήθη της εποχής τους. Αλλο είναι το ήθος του Ορέστη στην «Ορέστεια» και άλλο στην «Ηλέκτρα» του Σοφοκλή και στην «Ηλέκτρα», στον «Ορέστη» και στην «Ανδρομάχη» του Ευριπίδη.

Ο Τσέχοφ, μέγας ηθογράφος, χαρτογράφος της ρωσικής ψυχής, χαρακτηρίζει ένα αριστούργημά του «Σκηνές από τη ρωσική ζωή». Και ο Τσέχοφ έγινε το μεγάλο πρότυπο πολλών ευρωπαίων και κυρίως αμερικανών δραματουργών. Συνέτεινε σ’ αυτό η διάδοση του συστήματος υποκριτικής τεχνικής του Στανισλάβσκι, που την Αμερική έγινε κυρίαρχο παιδαγωγικό δόγμα στο Actor’s Studio που καλλιέργησε κυρίως τον αμερικανικό νατουραλισμό στο σινεμά (από τον Μάρλον Μπράντο έως τον Ντε Νίρο και από την Κάθριν Χέπμπορν στη Μέριλ Στριπ).

ΤΣΕΧΟΦ ΚΑΙ ΓΟΥΙΛΙΑΜΣ. Ο «Γυάλινος κόσμος» του Τενεσί Ουίλιαμς δεν θα είχε γραφεί ποτέ χωρίς το μαξιλάρι του Τσέχοφ, αλλά δεν είναι μίμηση, είναι το αμερικανικό ΑΝΑΛΟΓΟΝ. Για να το αντιληφθείτε ακούστε έναν άγγλο ηθοποιό (π.χ. τον Ολιβιέ) και έναν Αμερικανό (π.χ. τον Ντάστιν Χόφμαν). Μιλούν την ίδια γλώσσα; Ω, ναι, μιλούν αγγλικά, αλλά ο ήχος, το ήθος, ο ρυθμός, το ύφος είναι αλλότρια, τόσο ώστε πολλοί Αγγλοι να μην καταλαβαίνουν έναν μέσο Αμερικανό. Ελληνικά μιλούν και οι Πόντιοι και οι Ρουμελιώτες και οι Ζακύνθιοι, αλλά αλλιώς ηθογραφούν τον λόγο και κυρίως αλλιώς ο λόγος χειρονομείται.

Ο Τενεσί Ουίλιαμς στο πρώτο αριστούργημά του, τον «Γυάλινο κόσμο», καταγράφει την Αμερική της έκπτωσης του αμερικανικού ονείρου. Καταγράφει μια ροζ οργαντίνα που έγινε πένθιμη πλερέζα, ένα χαζοχαρούμενο εφηβικό χαμόγελο που μετατράπηκε σε μορφασμό, έναν φαντασιώδη και σπάνιο στη φύση μονόκερο που έγινε εύθραυστο γυάλινο μπιμπελό.

Μια αυταρχική μητέρα που κουβαλάει εφηβικές φαντασιώσεις και αγωνίζεται βιοποριζόμενη ως πλασιέ (ένα πρώιμο μοντέλο του εμποράκου-πλασιέ του συγχρόνου του Αρθουρ Μίλερ) έχει να ισορροπήσει ανάμεσα σ’ έναν γιο που θέλει να αποκοπεί από τον ομφάλιο λώρο και να ταξιδέψει στο άγνωστο (το θέμα υπάρχει στο «Πέρα από τον ορίζοντα» του δραματουργού προπάτορα Ο’ Νιλ) και μια ανάπηρη (δίκην μονόκερου με σπασμένο κέρας) κόρη που αποτελούν τα δύο σύνδρομα της αμερικανικής συμπεριφοράς, την εξωστρέφεια και τον κίνδυνο, την εσωστρέφεια και τη μοναξιά.

Είναι αξιοθαύμαστο πώς οι ελληνίδες και οι έλληνες ηθοποιοί ταυτίζονται με το ήθος και τις ιδέες του αμερικανικού μεσοπολέμου. Ο ελληνικός επαρχιωτισμός έρχεται να συναντήσει τον περίκλειστο φοβικό αμερικανικό Νότο, πέρα από γλώσσα, θρησκεία και παραδόσεις. Οι λαοί και τα ήθη τους συναντώνται εν τω βυθώ, όπως θα έλεγε και ο Εμπεδοκλής. Η Βαλέραινα του Ξενόπουλου, η Μπερνάρντα του Λόρκα, η Αμάντα του Ουίλιαμς, «Λα Μάμα» του Ρουσέν, «Η Μάνα Κουράγιο», η «Μάνα» του Γκόρκι, η Εκάβη του Ευριπίδη, η χαροκαμένη μάνα στους «Καβαλάρηδες στη θάλασσα» του Σινγκ, η «Φιλουμένα» του Ντε Φιλίπο, η Σάρα της «Θυσίας του Αβραάμ».

Ευτύχησε και η τωρινή ερμηνεία του αριστουργήματος του Τενεσί Ουίλιαμς. Η Ελένη Σκότη που το σκηνοθέτησε βρήκε τον τέλειο συμπαραστάτη της στον Δημήτρη Καταλειφό, μεταφέρει αυθεντικά στην Ελλάδα τη μεγάλη υποκριτική σχολή του αμερικανικού θεάτρου ηθών που δόξασε μια Στέλλα Αντλερ. Αυτό σημαίνει οικονομία μέσων και φόρτιση του βαθέος λόγου των συναισθημάτων. Η σύλληψη των χαρακτήρων γίνεται εκ των έσω και ο έλεγχος του νευρικού και του μυϊκού συστήματος καθορίζει την εξωτερική τεχνική.

Η Σκότη επέλεξε το έργο να γίνεται εν θεάτρω, να είναι μια ματιά του γιου Τομ, ώριμου πια πάνω στις τραυματικές εμπειρίες της εφηβείας του. Ο Τομ είναι το κέντρο του κύκλου. Και γύρω του σαν ανάμνηση, σαν αναπαράσταση στο θέατρο της ζωής και στη ζωή του θεάτρου, περιφέρονται οι διάττοντες του βίου του, η μάνα Αμάντα, η τραγική αδελφή Λόρα, ο ματαιωμένος Τζιμ, αρραβωνιαστικός εν προσδοκία.

Σε αυτό το θέατρο, ένα περίτεχνο μεκανό παρασκηνίων, «παίζεται» εν φαντασία και λόγω η εύθραυστη υαλουργία μιας ναυαγισμένης οικογένειας σε μια χώρα εν κρίσει. Η Εύα Μανιδάκη δημιούργησε το σκηνικό ποιητικό παζλ και η Μικαέλα Λιακατά τα όμορφα κοστούμια (έξοχο το γιορταστικό της Αμάντα). Ο Γασπαράτος κάθε τόσο μας εκπλήσσει που γεννήθηκε για τη σκηνική μουσική ουσίας. Η Μαραγκουδάκη φώτισε με θραύσματα φωτός και σκιάς τη «Χώρα» των τραυμάτων.

Η μετάφραση του Δήμου Κουβίδη έξοχη. Μουσική!

ΟΙ ΕΡΜΗΝΕΙΕΣ. Ο Κωνσταντίνος Γώγουλος (Τζιμ) στη δεύτερη θεατρική του εμφάνιση: κίνηση, λόγος, ρυθμός, εσωτερικότητα δείχνουν δρόμο προς τα ύψη. Η Στέλλα Βογιατζάκη (Λόρα) έφερε στη σκηνή μια σπάνιας ποιότητας μελαγχολία, μια «αηδία ζωής», μια παραίτηση που σημαίνει υποκριτική βάθους. Η Θέμις Μπαζάκα έπλασε ένα υστερικό θήλυ γεμάτο από αγωνία αλλά και θανάσιμη κτητικότητα που συνθλίβει με την αγάπη της ό,τι νοιάζεται και αγαπά.

Ο Δημήτρης Καταλειφός αγγίζει πλέον μια υποκριτική τελειότητα, όπου συναίσθημα, λόγος, χειρονομία ισορροπούν σ’ ένα τεντωμένο σκοινί που η αισθητική ονομάζει «υπέροχο», «θεσπέσιο», «υψηλόν».

Μετάφραση:
Δήμος Κουβίδης
Σκηνοθεσία:
Ελένη Σκότη
Παίζουν:
Δημήτρης Καταλειφός, Θέμις Μπαζάκα, Κωνσταντίνος Γώγουλος, Στέλλα Βογιατζάκη.
Θέατρο Εμπορικόν
Σαρρή 11, Ψυρή, τηλ. 210-3211.750