[Πάμε σινεμά] Το μαύρο χιούμορ του Θεού

«Λεβιάθαν»: λέξη σύνθετη, εβραϊκής καταγωγής, προκύπτουσα από τη σύμπτυξη των Λεβιάθ και Θαννέμ, που μεταφράζεται χονδρικά σε «σύνολο δρακόντων». Ενα μάλλον ταιριαστό όνομα για τον θαλασσινό μπαμπούλα που αναφέρεται στον Ψαλμό 74:14 της Αγίας Γραφής, όπου και διαβάζουμε το εξής «βιογραφικό»: Πρόκειται για τέρας πλασμένο απ’ τα χέρια του Θεού, με τριακόσια μάτια, σώμα φολιδωτό και μεγάλη όρεξη, καθώς «καταβρόχθιζε δράκους χιλιάδες μίλια μακρείς σαν ποντίκια, ενώ τα ποτάμια έμεναν αδειανά όταν διψούσε». Κι επειδή ο Θεός μέσα στην αμέριστη σοφία που τον χαρακτηρίζει αποφάσισε να σκοτώσει το ταίρι του παμφάγου αυτού πλάσματος (προφανώς, η Παλαιά Διαθήκη δεν αναρωτιέται γιατί το Υπέρτατο Ον έκατσε και σκάρωσε δύο τέτοια πλάσματα εξαρχής), σκέφτηκε, ως παρηγοριά, να χαρίσει την αθανασία στον Λεβιάθαν. Ολα αυτά, μέχρι τη Δευτέρα Παρουσία, όταν δηλαδή θα φονευθεί από τον Αρχάγγελο Γαβριήλ.

Τώρα, στο ομώνυμο βιβλίο που ο σπουδαίος Τόμας Χομπς έγραψε το 1651, ο «Λεβιάθαν» είναι απλώς το ίδιο το κράτος. Που, είτε με τη μορφή της σκληρής μοναρχίας είτε με αυτήν της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας, κατέχει το μονοπώλιο της αιματηρής καταστολής – δηλαδή, της βίας. Ως παρηγοριά προσφέρει την κανονικότητα ή αλλιώς την κοινωνική ειρήνη («Ιδού, λοιπόν, η γένεση εκείνου του μεγάλου Λεβιάθαν ή μάλλον εκείνου του θνητού θεού, στον οποίο οφείλουμε, ύστερα από τον αθάνατο θεό, την ειρήνη και τη διαφέντεψή μας»). Δεν είναι να απορεί κανείς που ο Χομπς, ο εμπνευστής του Κοινωνικού Συμβολαίου, απέτυχε να αποβάλλει τον απολυταρχισμό, ως φορέα εξουσίας, παρά τα όνειρά του για μια κοινωνία ελεύθερων ανθρώπων: τίποτα δεν μπορεί πραγματικά να γιατρέψει επαρκώς τον φόβο και την ανασφάλεια.

Ο Αντρέι Ζβιάγκιντσεφ δεν είναι κανένας τυχαίος: «Η επιστροφή», το σκηνοθετικό του ντεμπούτο που φιλμάρισε το 2003 (και βραβεύτηκε, την ίδια χρονιά, με το Χρυσό Λιοντάρι της Βενετίας), παραμένει η κορυφαία κινηματογραφική ταινία του 21ου αιώνα – μέχρι σήμερα. Και εδώ, μεταφέρει αυτούσια την προβληματική του Χομπς σε ένα ψαροχώρι (εύλογη επιλογή), κάπου στη Βόρεια Ρωσία. Τραγικός ήρωας, ο Κόλια, το σπίτι του οποίου εποφθαλμιά ο διεφθαρμένος δήμαρχος της πόλης, έδρα μιας οικογένειας που μόλις και μετά βίας διατηρεί τη συνοχή της.

Εδώ και το δημιουργικό ερώτημα: πώς θα μπορούσε ένας Ρώσος να μεταφράσει, σε όρους φιλμικούς, μια τόσο χριστιανική παραβολή; Μα εντοπίζοντας στον Χομπς την ξεκάθαρη πρόθεση αποδόμησης της χριστιανικής θεοκρατίας, με όπλα τους ίδιους βιβλικούς όρους των «αντιπάλων» του. Γι’ αυτό και η τελευταία, υπέροχη ταινία του Ζβιάγκιντσεφ διαχέεται από μια αυθάδη μεγαλοπρέπεια σε κάθε αισθητικό τομέα: επική η σινεμασκόπ φωτογραφία. Επιβλητικό το ορχηστρικό soundtrack. Δραματικότατες οι ερμηνείες, ακόμη και στις πιο κωμικές σεκάνς (η σκηνή του πυροβολισμού των πορτέτων αποτελεί κομμάτι ανθολογίας).  

Στις δε τελευταίες, λάμπει ο κυνισμός ενός φιλμ που δε φοβάται να διασκεδάσει το κοινό του. Μην έχετε καμία αμφιβολία: το απολύτως καθηλωτικό «Λεβιάθαν» παίζει στα δάχτυλα τους κανόνες του αγωνιώδους θρίλερ αλλά και της πολιτικής σάτιρας, φιλτράροντάς τα μέσα από την πλέον τραγική ματιά. Γιατί η Ημέρα της Κρίσης δεν πρόκειται να ξημερώσει ποτέ. Γιατί, αν υπάρχει Θεός, δεν θα μπορούσε παρά να αφήσει στην ησυχία της τη φρικτή ανθρωπότητα καθώς, για να μιλήσουμε σαν γνήσιοι Ρώσοι, η ζωή δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα ηχηρό διάλειμμα στην αιώνια σιωπή της ατέρμονης αιωνιότητας. Δουλειά του Σβιάγκιντσεφ εδώ είναι να αποτυπώσει σε φιλμ το θορυβώδες γέλιο του. Και το κάνει με χάρη γνήσιου όσο και απελπισμένου ποιητή.

Βαθμοί: 10