O βασιλιάς Ληρ στην Ευρώπη που αλλάζει

Σαν να είναι σημαδιακό, σε τούτη την εποχή και σε τούτη τη χώρα. Το ανέβασμα του σαιξπηρικού εργου από τον διεθνούς ακτινοβολίας σκηνοθέτη Τομάζ Παντούρ και τον Γιώργο Κιμούλη, που προτιμούν να οραματίζονται και να αφήνουν το θέατρο να γεννά ερωτήματα και όχι απαντήσεις, παρά να στέκονται σε μια αλλαγή σκυτάλης. Η επικείμενη συνεργασία τους μιλάει για το – δραματικών εξελίξεων – σήμερα αλλά κυρίως για το αύριο και για το ταξίδι προς τον εαυτό μας και προς μια Ευρώπη του πολιτισμού – με την Ελλάδα (πάλι) ως αρχή όλων.

Να ‘χε άραγε στον νου του την παράδοση σκυτάλης στην κυβέρνηση Τσίπρα ο Σαίξπηρ, γράφοντας τον «Βασιλιά Ληρ»; Αφελής ερώτηση; Οχι υποχρεωτικά, αν αφεθούμε να μπούμε για λίγο στο μυαλό του Τομάζ Παντούρ, ενός από τους πιο εικαστικούς και πιο προκλητικούς σκηνοθέτες της εποχής μας, αλλά και του Γιώργου Κιμούλη.

Οταν συναντηθήκαμε στον Λυκαβηττό, ο Τομάζ Παντούρ δεν είχε πολλές ώρες που είχε φθάσει και είχε περπατήσει στη μετεκλογική Αθήνα. «Ησυχία» λέει και κοιτάει ίσια στα μάτια. Βέβαια, ένα άρωμα επανάστασης έφθασε ώς τα ρουθούνια του. «Νιώθω ότι επιτέλους κάτι γίνεται εδώ, στην Ελλάδα. Την θεωρώ αρχή όλων. Την αρχή των αρχών. Ελπίζω να είναι κάτι με κάθε έννοια και όχι μόνο πολιτική. Η Ευρώπη είναι αρκετά κουρασμένη και χρειάζεται αλλαγές. Ελπίζω. Ελπίζω ότι θα ξαναδώσετε στον πολιτισμό ξανά τη σημασία του. Γιατί εκεί έξω είναι ένας άσχημος κόσμος. Δεν έχει τη χαρά τού πολιτισμού. Η τέχνη είναι μια αέναη αναζήτηση για την ομορφιά πάνω απ’ όλα και αυτό μας λείπει σήμερα» λέει ο σλοβένος ρηξικέλευθος δημιουργός, σταρ του Εθνικού Θεάτρου της Ισπανίας, που ο τρέχων «Φάουστ» του χειροκροτήθηκε από τη διεθνή κριτική.

Εκείνος βέβαια δηλώνει παντού και πάντα «Γιουγκοσλάβος». «Δεν είναι δημοφιλής η λέξη» λέει με επίγνωση. «Γεννήθηκα σε μια χώρα που δεν υπάρχει πια. Από μια χώρα 22 εκατ. δυνητικών θεατών του έργου μου ξύπνησα σε μια χώρα 2 εκατ. Δεν είμαι νοσταλγός των παλαιών εποχών. Είναι όμως ζήτημα ταυτότητας. Υποχρεώθηκα να γίνω κοσμοπολίτης μέσα σε μια νύχτα. Ξύπνησα και δεν είχα το ίδιο διαβατήριο, τους ίδιους φίλους. Κι εγώ δεν την έθαψα την πατρίδα μου. Είμαι άπατρις. Και είμαι έκτοτε ξένος σε αυτόν τον κόσμο, αναζητώντας παρηγοριά στο θέατρο που είναι το μόνο που έχω, η μόνη μου πατρίδα. Είναι ο μόνος κόσμος στον οποίο μπορώ να πιστεύω και να κάνω ό,τι θέλω».

Εν προκειμένω, το τελευταίο είναι ο σαιξπηρικός «Βασιλιάς Ληρ», σε μια συμπαραγωγή Ελλήνων – του Γιώργου Κιμούλη κατ’ αρχάς – με τα Pandurtheaters. Μια συμπαραγωγή που ξεκίνησε από τη συνάντηση των δύο ανδρών, «μια σημαντική στιγμή», όπως λέει ο σκηνοθέτης και ανακάλυψαν αμέσως ότι μπορούν να μοιραστούν πράγματα σε επίπεδο θεατρικού οράματος. Ηταν και η αρχή «μιας ωραίας φιλίας».

«Ο Γιώργος έχει αυτή τη σπάνια αρετή του ανοιχτού ορίζοντα και της φιλοσοφίας στον πολιτισμό. Θα βοηθήσει το ελληνικό θέατρο να ανοίξει πόρτες και παράθυρα και να ξαναβρεθεί στον χάρτη της Ευρώπης. Αν φανώ αντάξιος του ονείρου του θα είναι μεγάλη τιμή».

Τι είναι ο Ληρ για τον Τομάζ Παντούρ; «Ενα ποίημα για τη μοναξιά. Για έναν άνθρωπο παγιδευμένο στην κοινωνία, ήρωα και θύμα στο μυαλό του. Θύμα με την τραγική έννοια, διότι βγαίνει από τον κόσμο του συνειδητού και αρχίζει να δημιουργεί έναν δικό του ασυνείδητο κόσμο. Προσπαθεί να φέρει ειρήνη και ομορφιά και, εν τέλει, κάνει ένα ταξίδι προς τον εαυτό του. Αν το πετυχαίνει ή όχι, αυτό είναι το ερώτημα. Σκοπός του θεάτρου, πιστεύω, δεν είναι να δίνει απαντήσεις αλλά να θέτει νέα ερωτήματα για την ύπαρξή μας και για τους φόβους μας. Ο Ληρ διχάζει το βασίλειό του σε αυτό το ορόσημο όπου τον βρίσκει ο Σαίξπηρ και όλοι εμείς, οι θεατές, η κοινωνία συμμετέχουμε στις επιπτώσεις των πράξεών του».

Προτού ο Γιώργος Κιμούλης πάρει τον λόγο, ο Τομάζ Παντούρ συγκρίνει τον Ληρ με ύψιστα πρότυπα μεγάλης τέχνης. Με την Καπέλα Σιστίνα του Μιχαήλ Αγγελου και την Πέμπτη Συμφωνία του Μπετόβεν. Ο Ληρ της αθηναϊκής παράστασής του μιλάει για ένα όνειρο χρόνων, όχι μόνο για το έργο, αλλά κυρίως για τη συνεργασία τους. «Ο Τομάζ καταφέρνει να κατασκευάζει έναν δικό του κόσμο», λέει ο Γιώργος Κιμούλης, «και σε προσκαλεί μέσα σε αυτόν. Στην αρχή πιστεύεις ότι είσαι απλός θεατής και μπαίνεις με την ασφάλεια που μπορεί να έχεις ως απλός επισκέπτης. Ομως εκεί μέσα συνειδητοποιείς ότι αυτός είναι και ο δικός σου κόσμος».

Ενας κόσμος συνήθως ασπρόμαυρος, πάντως μονοχρωματικός, με διακριτικές πινελιές από το κόκκινο του αίματος, καθρέφτες, νερά. «Δεν είναι τα μάτια που βλέπουν» λέει ο Πάντούρ. «Είναι το μυαλό. Οι εικόνες που πλάθω αποσκοπούν σε εκείνο που πλάθει ο καθένας μας μέσα από ένα ζευγάρι μάτια. Στη μοναδικότητα της αλήθειας μέσα από την οπτική καθενός. Φτιάχνω την εικόνα μου για να τη χρωματίσουν τα μάτια των θεατών. Αλλωστε μου αρέσουν όλα τα χρώματα μέχρι να γίνουν μαύρο!». Γελάει.

Βασικός στόχος είναι η παράσταση, με τον Γιώργο Κιμούλη και ένα καστ ντόπιων αστέρων και πολυεθνικών συντελεστών, να κάνει παγκόσμια περιοδεία. «Οπως είπε και ο Τομάζ, το θέατρο μπορεί να είναι όπλο και εργαλείο επανένωσης διαφορετικών πολιτισμών. Από τη δική μας πλευρά πρέπει να πάρουμε την απόφαση ότι ο πολιτισμός μας μπορεί να λειτουργήσει ως προϊόν εξαγωγής. Εχει δε συμβολική σημασία ότι ο Ληρ θα περιοδεύσει με τον Φάουστ του Γκαίτε και ως κίνηση μιας νέας κοινωνικοπολιτικής οπτικής που ανατέλλει στην Ευρώπη, με τον ΣΥΡΙΖΑ και τους Podemos που επιχειρούν να δώσουν μια άλλη διάσταση στην πολιτική».

Οσο για τον Ληρ, κατά Κιμούλη, «ένα από τα θέματα που θέτει είναι ποια είναι η αιτία και τι συμβαίνει όταν οι παλαιότεροι παραδίδουν την εξουσία στη νεότερη γενιά. Γιατί το κάνει και πώς νιώθει. Μήπως το κάνει για να διατηρήσει με έναν τρόπο την εξουσία; Και πώς αντιδράει η νεότερη γενιά; Ο Ληρ θέλει να παραδώσει την εξουσία στη νεότερη γενιά. Ομως κουβαλάει μια τραγική διάσταση αυτή του η πράξη. Το βάρος ενός συστήματος που έχει δημιουργήσει ο ίδιος και δεν του αρέσει, και κάνει τη νεότερη γενιά ίδια με κείνον – αυτό είναι το δράμα του. Τι σημαίνει λοιπόν παραδίδω την εξουσία με την ελπίδα να αλλάξει αυτό που δεν εκτιμώ;».

Ερώτημα του θεάτρου κι αυτό. Ποιος όμως θα ήταν ο Ληρ σήμερα, κύριε Παντούρ; «Πολύ λίγα έχουν αλλάξει στην Ιστορία. Το αρχέτυπο του ανθρώπου παραμένει ίδιο. Αυτή είναι η σημασία της παράστασης. Οτι θέτει το ερώτημα ποιος είναι αυτός ο άνθρωπος σήμερα. Λένε ότι η σημερινή εποχή είναι δύσκολη αλλά είναι μοντέρνα. Μ’ αρέσει η δυναμική των καιρών μας, γιατί πιστεύω ότι δίνεται μεγαλύτερη βαρύτητα σε αυτό που κάνουμε».

«Ο Ληρ είναι ένα συναίσθημα» προσθέτει ο Γιώργος Κιμούλης. «Το συναίσθημα μιας μετάβασης και μιας αλλαγής. Μιας διαφορετικής εξωτερίκευσης ενός πιο απελευθερωμένου συναισθήματος. Κάτι που πιστεύω ότι το βιώνει αυτή τη στιγμή ο σύγχρονος Ελληνας, με όλες τις φοβίες ή τις καχυποψίες του, και το οφείλει στην πολιτική αλλαγή. Ο Ληρ αποφασίζει να αλλάξει κόσμο με την ελπίδα ότι έτσι θα αλλάξει ο κόσμος, ζώντας μέχρι τη στιγμή της προσωπικής του Εξόδου του Μεσολογγίου μέσα σε δομές που και αυτός είχε βοηθήσει στην κατασκευή τους και όλο και πιο πολύ τον απομάκρυναν από την ανθρώπινη διάσταση, κάνοντάς τον απάνθρωπο. Αποφασίζει να επιστρέψει σε έναν φυσικό χώρο για να ξανακερδίσει τα ανθρώπινα στοιχεία που είχε χάσει. Στο τέλος δεν πετυχαίνει».

Αρα, το τέλος δεν στέφεται με επιτυχία; «Δεν είναι θέμα επιτυχίας. Επιτυχία είναι ο τρόπος που οι άλλοι βλέπουν τις πράξεις μας. Εδώ είναι ένα ταξίδι σε έναν άλλον κόσμο, η επιστροφή στη φυσική οντότητα». Σημασία έχει το ταξίδι, συμπληρώνει ο Τομάζ Παντούρ. «Ο Ληρ χρησιμοποιεί την τρέλα του, προκαλώντας και ξυπνώντας τον κόσμο του και όταν μπαίνει στην ενδοσκόπηση, τότε ψάχνει για την αλήθεια, για την ύπαρξή του. Σίγουρα βρίσκει κάποιες απαντήσεις στο τέλος. Οπως τι είναι η αγάπη. Ομως ο “Βασιλιάς Ληρ” είναι μια τραγωδία της πτώσης».

Ο ορθολογισμός θεωρούνταν το απαύγασμα της εποχής της Αναγέννησης και ο Σαίξπηρ το αμφισβήτησε, σαν να είχε κρυφή συνομιλία με τον Φράνσις Μπέικον, αντιτείνει ο Γιώργος Κιμούλης. «Προσπαθεί να σπρώξει τα όρια του μυαλού του και καταλήγει ότι η φύση είναι μεγαλύτερη από το ανθρώπινο μυαλό και δεν μπορεί το μυαλό να βγει έξω από τα όρια της φύσης για να την εξηγήσει».

Ο Ληρ προκαλεί, είπατε παραπάνω, κύριε Παντούρ. Ας μιλήσουμε λοιπόν για πρόκληση. «Το θέατρο πρέπει να είναι ζωντανό και να επανεφευρίσκει τον εαυτό του κάθε νύχτα. Το ίδιο και ο ηθοποιός. Φανταστείτε για λίγο πόσο δύσκολο είναι αυτό. Αλλά αυτή είναι και η γοητεία του και η μαγεία του. Το θέατρο είναι ένας τόπος αλχημείας, όπου ό,τι μπαίνει – συναισθήματα, γεύσεις, εικόνες, οσμές – αλλάζει. Σκοπός του είναι να ανοίγει δρόμο προς τον ίδιο μας τον εαυτό».

Τι έχει μάθει ο Τομάζ Παντούρ εμβαθύνοντας στον Ληρ; «Οτι το ωραιότερο απ’ όλα είναι ότι μπορεί να μιλάμε για πολιτική, για εξουσία, για τα μυστήρια του Σύμπαντος, όμως ο Ληρ στο βάθος του είναι μια απλή, ταπεινή ιστορία για έναν πατέρα και τις κόρες του. Εδώ βρήκα την απάντηση για την αναισθησία των καιρών μας: πως μια απλή, μικρή ιστορία μπορεί να γίνει έπος».

«Δεν είναι φιλοδοξία μου το Εθνικό»

«Αυτό που έχουμε να κάνουμε σήμερα στον κόσμο, ειδικά στο θέατρο, είναι να επανεφεύρουμε τα εθνικά ινστιτούτα και τους θεσμούς. Να δούμε ότι δεν είναι μουσεία, αλλά ζωντανά, δυναμικά και ζωτικά ιδρύματα. Θεσμοί πρωταρχικής σημασίας» παρατηρεί ο Τομάζ Παντούρ. «Το όνειρο είναι να βοηθήσουμε να ξαναστηθούν αυτά τα ιδρύματα κάτω από τις νέες πολιτικές συνθήκες» προσθέτει ο Γιώργος Κιμούλης. Είναι αιχμή για τα φημολογούμενα περί ανάληψης της διεύθυνσης στο Εθνικό; τον ρωτάω. «Από την πλευρά μου θέλω να υπάρξει νέο ήθος στην πολιτική και κοινωνική παρέμβαση και να σεβόμαστε αυτό που λέγεται συλλογική απόφαση. Με βάση αυτό μπορεί να βοηθήσει καθένας μας, όχι απλώς με βάση μια προσωπική φιλοδοξία». Θα παίρνατε στα χέρια σας το τιμόνι του Εθνικού; επιμένω. «Θα ήμουν υπερήφανος. Ομως, επαναλαμβάνω ότι δεν είναι προσωπική μου φιλοδοξία. Αυτή η απόφαση θα πρέπει να εντάσσεται στο κλίμα της συλλογικής απόφασης για την πολιτιστική πολιτική».