Νούρι Μπίλγκε Τζεϊλάν: «Ο Τσέχοφ έχει καθορίσει τη ζωή και τις ταινίες μου»

Οι Κάννες αγαπούν πολύ τον Τζεϊλάν. Από το 2003 και μετά ο σκηνοθέτης έφευγε πάντα μ’ ένα βραβείο από το διαγωνιστικό τμήμα. Μεγάλο Βραβείο της Κριτικής Επιτροπής καθώς και δύο Βραβεία Καλύτερου Ηθοποιού για το «Μακριά» το 2003.  Βραβείο FIPRESCI για τα «Κλίματα αγάπης» το 2006. Βραβείο σκηνοθεσίας για τους «Tρεις πιθήκους» το 2008. Και Μεγάλο Βραβείο της Κριτικής Επιτροπής για το «Κάποτε στην Ανατολία» το 2011. Οι Κάννες του 2014, ωστόσο, ήταν ο μεγάλος σταθμός.

Η αντίδραση του κοινού, όταν φθάσατε στην πρώτη προβολή της ταινίας στο Παλέ ντε Σινεμά, θα αντιστοιχούσε περισσότερο σ’ έναν ροκ σταρ. Ηταν πολύ παράξενο.

Και για μένα. Τώρα, έτσι όπως το περιγράφετε, ακούγεται κάπως υπερβολικό. Από την άλλη δεν μπορώ να σας κρύψω πως σοκαρίστηκα. Δεν θα σας πω ψέματα όμως: το χάρηκα κιόλας.

Ηταν ένα σκηνικό εντελώς κόντρα στην εσωτερική φύση των ταινιών σας. Στη «Χειμερία νάρκη» πηγή έμπνευσης αποτέλεσαν τρία διηγήματα του Τσέχοφ.

Είναι παράξενο αυτό που μου συμβαίνει με τον Τσέχοφ. Κάποιες από τις ιστορίες του μοιάζουν να απευθύνονται σε τουρκικό κοινό. Οταν ήμουν νεαρός αισθανόμουν μια ενοχή για την έμφυτη μελαγχολία μου – μέχρι που ήρθα σε επαφή με τη ρωσική λογοτεχνία. Ηταν λες και έκανα ψυχοθεραπεία. Είμαι πολύ κοντά στη ρωσική ψυχή, την κατανοώ βαθιά. Για να είμαι ειλικρινής, ο Τσέχοφ καθόρισε τη ζωή μου, από την πρώτη ημέρα που τον «συνάντησα». Πολλές καταστάσεις που έζησα έκτοτε μοιάζουν να έχουν προκύψει από τη δική του φαντασία. Με κάποιον τρόπο, λοιπόν, είναι και θα είναι πάντα παρών στις ταινίες μου.

Πάντως ούτε το χιούμορ απουσιάζει.

Μου αρέσει να εκπλήσσω το κοινό, έτσι απλά για να εξιτάρω το ενδιαφέρον του. Αλλά προσωπικά μιλώντας είμαι μάλλον μονόχνοτος. Είμαι ένας σιωπηλός και μελαγχολικός άνθρωπος που προτιμά να φιλμάρει σιωπηλές και μελαγχολικές ταινίες. Υπάρχει χιούμορ στις ταινίες μου, αλλά δεν θα τολμούσα ποτέ να γυρίσω μια κωμωδία.

Η σύζυγός σας συνυπογράφει το σενάριο. Εκεί, φαντάζομαι, δεν χωράει χιούμορ.

Οχι, καθόλου, είναι μια εξαιρετικά περίπλοκη διαδικασία. Αλλά τώρα πια δεν θα μπορούσα να γράψω το παραμικρό χωρίς τη βοήθειά της. Συζητάμε πολύ για την ιστορία πριν ξεκινήσουμε. Μετά πιάνουμε τους διαλόγους – μάλιστα δουλεύουμε χωριστά: εκείνη γράφει τις δικές τις εκδοχές κι εγώ τις δικές μου. Αν είστε παντρεμένος ο ίδιος μπορείτε να μαντέψετε τι ακολουθεί.

Είναι γόνιμες οι διαφωνίες σας;

Η Εμπρου είναι εξίσου αγύριστο κεφάλι μ’ εμένα, και η φήμη μου είναι κάτι που ελαχίστως την απασχολεί! Αλλά, στο φινάλε, είναι η δική μου ταινία – την τελική απόφαση την παίρνω εγώ. Το ίδιο συμβαίνει όταν συνεργαζόμαστε για τις ανάγκες ενός δικού της φιλμ: στο τέλος μετράει η γνώμη της. Είναι μια διαδικασία βοηθητική. Και απολύτως καταστροφική.

Πόσες ώρες υλικό γυρίσατε για τη «Χειμερία νάρκη»;

Γύρω στις διακόσιες. Τα δε γυρίσματα τράβηξαν ένα εξάμηνο. Συνήθως προσπαθώ να ακολουθήσω το σενάριο ως έχει. Μετά το ξανασκέφτομαι. Μου αρέσει να δοκιμάζω καινούργια πράγματα. Ειδικά όταν τραβήξω μια σκηνή ακριβώς όπως τη θέλω. Τότε είναι που αφήνω τους ηθοποιούς ελεύθερους να αυτοσχεδιάσουν.

Η «Χειμερία νάρκη» βασίζεται στους διαλόγους.

Ναι, και συνήθως τους λατρεύω. Αλλά στις πρώτες μου ταινίες υπήρχαν πολλά τεχνικά προβλήματα – ήταν ουσιαστικά αδύνατον να τις γυρίσω με σύγχρονο ήχο. Ετσι απέκτησα έναν φόβο. Αρχισα να φοβάμαι τον διάλογο. Με τη «Χειμερία νάρκη» απελευθερώθηκα. Και εξερεύνησα όσο μπορούσα τα όρια αυτής της αφήγησης, που λειτουργεί εξόχως στη λογοτεχνία και στο θέατρο. Και τότε οι επιλογές μου στο μοντάζ αυξάνονται δραματικά.

Λίγοι σκηνοθέτες σήμερα ποντάρουν στον διάλογο.

Τα γούστα μου στο σινεμά είναι, νομίζω, πολύ ακαδημαϊκά, αλλά αν έπρεπε να διαλέξω έναν νέο σκηνοθέτη σήμερα, αυτός θα ήταν ο Ξαβιέ Ντολάν. Μου αρέσει που χρησιμοποιεί ένα στενόμακρο «φορμά» φωτογραφίας για να «παγιδεύει» τους ήρωες του. Γενικά όμως προτιμώ την αισθητική από τα σενάρια του.

Τελικά, πόσο σημαντικό είναι ένα καλό σενάριο;

Δεν ξέρω. Από τη μία υπάρχει η βασική αρχή που λέει πως καμία καλή ταινία δεν βασίστηκε σ’ ένα μέτριο σενάριο. Από την άλλη όμως, στη δική μου περίπτωση, όσο και να δουλέψω το υλικό μου πριν από το γύρισμα, όσο πλήρες και καλογραμμένο μέχρι την τελευταία λεπτομέρεια κι αν είναι το σεναριακό υλικό,  το μυαλό μου μου στήνει διαρκώς παγίδες. Αναζητώ ασταμάτητα το τυχαίο, το «ατύχημα» που θα βρει τη θέση του στο τελικό μοντάζ. Και για μένα, το μοντάζ είναι μια άλλη μορφή γραφής, δεν είναι μια μηχανική διαδικασία. Ο Οζου, για παράδειγμα, γύριζε το σενάριό του παραμένοντας απολύτως πιστός σ’ αυτό μέχρι τέλους.

Στο «Κάποτε στην Ανατολία» υπάρχει μια πολύ χαρακτηριστική σεκάνς: ένα μήλο πέφτει στο έδαφος και η κάμερα παρακολουθεί ολόκληρη την πορεία του καθώς αυτό κατρακυλά σ’ έναν καταρράκτη. Ηταν κι αυτή μια τυχαία στιγμή;

Ναι, ήταν κάτι που προέκυψε στο γύρισμα. Και, ορίστε, είναι μια από τις πιο χαρακτηριστικές στιγμές του φιλμ – τη θυμηθήκατε αμέσως. Ξέρετε, πριν ακολουθήσω τον δρόμο της σκηνοθεσίας υπήρξα φωτογράφος. Από τότε μου έμεινε η παλιά συνήθεια του να περιμένω το αναπάντεχο και να το αποτυπώνω τη στιγμή που αυτό συμβαίνει. Αυτό είναι, για μένα, η τέχνη.

Και ως έργα τέχνης, μια και χρησιμοποιήσατε τη λέξη, οι ταινίες σας αναλύονται μέχρις εσχάτων. Σας αρέσει να «εξηγείτε» τις ταινίες σας; Ή, έστω, να μιλάτε γι’ αυτές;

Οταν φτιάνω ένα φιλμ επιθυμία μου είναι να αγγίξω βαθιά τον θεατή. Απελευθερώνομαι πλήρως σε συναισθηματικό επίπεδο, είμαι απολύτως ειλικρινής. Και όταν κάποιοι μου ζητούν να «εξηγήσω» την ταινία μου, ε τότε κάτι δεν έχω κάνει καλά. Απογοητεύομαι. Εχω αποτύχει να επικοινωνήσω με την καρδιά του κόσμου. Από την άλλη μεριά, απογοητεύομαι εξίσου – μπορεί και ακόμη περισσότερο – όταν ακούω κάποιους να αναλύουν τις δικές μου ταινίες. Μόνο που αυτό είναι κάτι που δέχεσαι από τη στιγμή που αναγνωρίζεται η δουλειά σου.

Οπως και τις ερωτήσεις για την πολιτική κατάσταση στη χώρα σας. Τις οποίες και αποφεύγετε να απαντήσετε.

Οποιος αναρωτιέται για τις πολιτικές μου θέσεις μπορεί κάλλιστα να δει τις ταινίες μου. Οι ιστορίες που αφηγούμαι προσπαθούν να εμπνεύσουν και να αγγίξουν τους θεατές, να μεταδώσουν κάποιες νέες ιδέες ή να ανανεώσουν άλλες, παλαιότερες. Αυτό αρκεί. Δεν είμαι δημοσιογράφος ούτε πολιτικός. Είμαι σκηνοθέτης. Και ο σκηνοθέτης δεν πρέπει να σκέφτεται μονάχα το παρόν, αλλά και να βλέπει σε βάθος χρόνου.