Στο βάθος, κτήμα

ο 1899 ανέβηκε για πρώτη φορά στο Θέατρο Τέχνης της Μόσχας ο «Θείος Βάνιας», το έργο που καθιέρωσε τον Αντον Τσέχοφ (1860-1904) στην εποχή του. Εναν χρόνο νωρίτερα είχε δοθεί η πρεμιέρα του «Γλάρου», ενώ ακολούθησαν οι «Τρεις αδελφές» και ο «Βυσσινόκηπος», όλα σε σκηνοθεσία Κονσταντίν Στανισλάφσκι. Στον Τσέχοφ άλλωστε εφαρμόστηκε ουσιαστικά η μέθοδος Στανισλάφσκι που έμελλε να σφραγίσει τον θεατρικό 20ό αιώνα.

Ανθρωποι δυστυχισμένοι, απελπισμένοι αλλά και αποφασισμένοι να ζήσουν μέχρι να πεθάνουν, οι ήρωες του «Θείου Βάνια» βλέπουν τη ζωή τους να ματαιώνεται. Αγαπούν χωρίς ανταπόκριση, αγαπούν με καρτερικότητα. Τους ακούμε να μιλάνε, όπως πολύ σωστά επισημαίνει με σημείωμά του στο πρόγραμμα ο Στάθης Λιβαθινός, με μια γλώσσα «καθόλου, μα καθόλου κατασκευασμένη, θα έλεγε κανείς μαγνητοφωνημένη απ’ τη συχνά ζοφερή πραγματικότητα». Μοιάζουν συνηθισμένοι. Είναι. Και εκεί κρύβεται το μεγαλείο και η δύναμή τους. Πράγματι, «μεγάλοι μέσα στη μικρότητά τους».

«Σκηνές από τη ζωή στην ύπαιθρο σε τέσσερις πράξεις» είναι η φράση που συνοδεύει τον τίτλο του έργου και στην παράσταση που σκηνοθετεί η Λίλλυ Μελεμέ η ύπαιθρος απουσιάζει εντελώς. Ζωντανεύει μέσα από τα λόγια των ηρώων αλλά ούτε τη βλέπουμε ούτε τη νιώθουμε. Τίποτα δεν θυμίζει ότι η δράση εκτυλίσσεται στο κτήμα όπου ο Βάνιας με τη Σόνια ξοδεύουν τη ζωή τους για να το συντηρούν.

ΧΩΡΙΣ ΣΤΙΓΜΑ. Καθοριστικής σημασίας το σκηνικό δεν παραπέμπει πουθενά και δεν δίνει κανένα στίγμα. Αντιθέτως, λειτουργεί από παραπλανητικά ως αρνητικά, συνεπικουρούμενο από τα κοστούμια των ηθοποιών. Η παράσταση δεν φτιάχνει το δικό της σύμπαν, έστω ένα σύμπαν ανυπάκουο στις σκηνικές παρατηρήσεις του Τσέχοφ αλλά συνεπές σε μια σκηνοθετική γραμμή.

Και εδώ είναι το ζητούμενο: η παράσταση δεν έχει σκηνοθετική άποψη γιατί ουσιαστικά δεν έχει σκηνοθεσία. Και αν η δύναμη του ρώσου δραματουργού στο κείμενο, στις λέξεις, στα νοήματα, στα συναισθήματα είναι αδιαμφισβήτητη, η μεταφορά τους στη σκηνή απαιτεί ερμηνείες και ατμόσφαιρα.

Δυστυχώς ο «Θείος Βάνιας» στη σκηνή του Χορν χάνεται σε μια ατέλειωτη ισιάδα πριν φτάσει στο κτήμα… Οι ηθοποιοί λένε τα λόγια τους στην ενδιαφέρουσα μετάφραση της Χρύσας Προκοπάκη, ενώ παίζουν, ο καθένας με τον δικό του τρόπο, χωρίς να επικοινωνούν.

Είναι θετικό να συνεργάζονται οι γενιές, να διαπλέκονται οι τάσεις και οι ηλικίες στο θέατρο. Αρκεί μια τέτοια συνάθροιση να οδηγεί σε ένα γόνιμο αποτέλεσμα. Σε μια συνομιλία. Σε μια σύνθεση. Κι αυτό δεν συνέβη στον «Θείο Βάνια» της Λίλυς Μελεμέ.

Οι ηθοποιοί που ερμηνεύουν τους πέντε βασικούς ρόλους έχουν διαφορετική αφετηρία και πορεία, οπότε η συνάντησή τους ήταν μάλλον ένα δύσκολο να κερδηθεί στοίχημα.

Ο Γιάννης Φέρτης δεν διαθέτει τον εσωτερικό πόνο του Θείου Βάνια – ούτε την καταπονημένη μορφή του. Ο Γιάννης Βόγλης, στον ρόλο του Σερεμπριάκοφ, μοιάζει περισσότερο με τους πλούσιους τσελιγκάδες του θεσσαλικού κάμπου. Η Μαρίνα Ψάλτη, ως μοιραία Ελένα, δεν μοιράζεται με την ηρωίδα της την αλαζονεία, την ειρωνεία και τη ματαίωση – χάνεται στην πόζα όλων αυτών. Η Αλεξία Καλτσίκη, μια ενδιαφέρουσα σύγχρονη ηθοποιός, προσπαθεί  αλλά δεν εντάσσεται τελικά στον πλούσιο εσωτερικό κόσμο της Σόνιας, δεν εκφράζει την καρτερικότητά της. Τέλος, μόνο ο Στέλιος Μάινας ως γιατρός Αστρόφ πλησιάζει τον ήρωά του και τον κόσμο του Τσέχοφ.

Mετάφραση:
Χρύσα Προκοπάκη.
Σκηνοθεσία:
Λίλλυ Μελεμέ.
Σκηνικά:
Αριάδνη Βοζάνη.
Κοστούμια:
Βασιλική Σύρμα.
Μουσική:
Σταύρος Γασπαράτος.
Φωτισμοί:
Μελίνα Μάσχα.
Παίζουν:
Γιάννης Φέρτης, Στέλιος Μάινας, Γιάννης Βόγλης, Μαρίνα Ψάλτη, Αλεξία Καλτσίκη, Μελίνα Βαμβακά, Ερση Μαλικένζου, Χάρης Χαραλάμπους.
Θέατρο Δημήτρης Χορν,
Αμερικής 10, τηλ. 210-3612.500. Παραστάσεις: Τετάρτη – Κυριακή (20.00), Πέμπτη – Παρασκευή (21.00), Σάββατο  (18.00 & 21.30).