Γιάννης Κόκκος: «To στοίχημα των δημοκρατιών είναι να μη χάσουν τις αξίες τους»

«Το πάθος όπως υπάρχει μέσα στο “Τριστάνος και Ιζόλδη” είναι συνδεδεμένο με τον θάνατο. Είναι ένα συναίσθημα στο οποίο οι ήρωες χάνονται σε μια απόλυτη ταύτιση του θηλυκού και του αρσενικού στοιχείου. Αυτή η πλατωνική ένωση είναι για μένα και το κλειδί του έργου. Η ερωτική, βίαιη και απόλυτη σχέση που αναπτύσσεται σε αυτή την όπερα περνάει πέρα από τα ηθικά δεδομένα της εποχής».

Με αυτόν τον τρόπο διαβάζει ο Γιάννης Κόκκος το εμβληματικό έργο του Ρίχαρντ Βάγκνερ, δίνοντας εμμέσως τη σκηνοθετική προσέγγισή του για τις επερχόμενες παραστάσεις.

Είναι η πρώτη φορά που ανεβαίνει στην Ελλάδα το οπερατικό αριστούργημα που άνοιξε νέους δρόμους στη μουσική (στη διάρκεια του χρόνου επηρεάστηκαν από αυτό οι Ρίχαρντ Στράους, Μάλερ, Ντεμπισί κ.ά.), συνδέθηκε με τη φιλοσοφία (ο Νίτσε, ως γνωστόν, ήταν ο απόλυτος θαυμαστής του Βάγκνερ μέχρι την οριστική ρήξη) και τον σύγχρονο κινηματογράφο (δηλωμένος θαυμαστής του έργου, ο Λαρς Φον Τρίερ).

Ο ίδιος ο σκηνοθέτης, ωστόσο, καταπιάνεται με την όπερα για τρίτη φορά. Οσο γνώριμο και να είναι για εκείνον το βαγκνερικό σύμπαν, ο Γιάννης Κόκκος βρίσκεται πάντα αντιμέτωπος με την ίδια δυσκολία: «Αγωνιώ να βρω την ισορροπία και τη συνέχεια μιας ρομαντικής, ρεαλιστικής και μεταφυσικής διάστασης. Να εντοπιστούν, δηλαδή, οι συνδετικοί κρίκοι μέσα από μια σύγχρονη – αισθητικά – ματιά χωρίς να αφαιρούνται τα βασικά στοιχεία».

Ο ΕΡΩΤΑΣ ΤΟΥ ΒΑΓΚΝΕΡ. Για τον δημιουργό της παράστασης – εκτός από τη σκηνοθεσία υπογράφει τα σκηνικά και τα κοστούμια -, η ιστορία εμπίπτει σε μεσαιωνικούς κανόνες. Ακόμη και σήμερα, όμως, μια απόλυτη ερωτική σχέση θα ήταν σκανδαλώδης. Οπως λέει: «Στο μεγαλειώδες πάθος διαχέονται τα στοιχεία της υπέρβασης, της μεταφυσικής σχέσης. Ο Βάγκνερ, όταν έγραφε το έργο (σ.σ. ανάμεσα στο 1857 και στο 1859, ενώ η πρεμιέρα δόθηκε στο Μόναχο το 1865), είχε ερωτευθεί εκτός γάμου τη Ματθίλδη Βέντονκ. Μέσα από τον “Τριστάνο” βρήκε τη δύναμη αλλά και το “ύψος” αυτής της μικρής σχέσης. Γράφοντας τη συγκεκριμένη όπερα αντιλήφθηκε την ιδανικότητα αυτού του έρωτα για να τον ζήσει απόλυτα».

Αυτό το οπερατικό αριστούργημα είναι φτιαγμένο με ποιοτικά και απλά υλικά τονίζει ο διεθνής δημιουργός: «Κυριαρχεί το στοιχείο της προδοσίας, αλλά διαπιστώνουμε τον τρόπο με τον οποίον η τέχνη διαχειρίζεται αυτό το φλογερό πάθος. Είναι μια σχέση έρωτα και θανάτου που ξεπερνάει όλα τα κοινότοπα και συμβατικά». Η μεγαλειώδης γραφή του Βάγκνερ – ο ίδιος ο συνθέτης υπογράφει και το λιμπρέτο – αποτυπώνεται στο σύνολο της τρίπρακτης όπερας.

Ο Γιάννης Κόκκος ξεχωρίζει ένα ακόμη ιδιαίτερο σημείο, τη στιγμή που ο Τριστάνος λέει: «”Τριστάνος και Ιζόλδη”. Αυτό το συνδετικό “και” είναι πολύ έντονο και διαποτίζει όλο το έργο». Η τελευταία πράξη, επισημαίνει ο Γιάννης Κόκκος, «ακτινογραφεί το τέλος του κόσμου. Σαν να είμαστε, όπως έλεγε ο Ελιοτ, σε μια έρημη χώρα. Και αυτό το σημείο για μένα έχει μια ιδιαίτερη φόρτιση και με συγκινεί ιδιαίτερα». Το τρίπρακτο αριστούργημα διαρκεί πεντέμισι ώρες. Η χρονική διάρκεια σίγουρα μπορεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά για ένα κοινό που δεν είναι εξοικειωμένο με το οπερατικό ρεπερτόριο. Για τον Γιάννη Κόκκο η δύναμη του έργου αυτομάτως καταργεί αυτή τη δυσκολία.

«Ο “Τριστάνος” δεν είναι απλώς μία παράσταση, αλλά εμπειρία. Αυτό που προσπαθεί να εκφράσει ο Βάγκνερ μέσα από τη συγκεκριμένη όπερα διαπερνά τον ίδιο».

ΓΙΑ ΤΟ «CHARLIE HEBDO». Μοιραία, η συζήτηση ολοκληρώνεται με το Παρίσι, όπου ζει μόνιμα ο σκηνοθέτης, και την επίθεση των τζιχαντιστών στο περιοδικό «Charlie Hebdo»: «Τα γεγονότα είναι συγκλονιστικά. Πρόκειται για μια φασιστική ενέργεια, για μια οργάνωση που δεν έχει τίποτε άλλο παρά φανατισμό. Είναι μια έκφραση απόλυτη του φασισμού. Το στοίχημα των δημοκρατιών είναι να μην πέσουν στην παγίδα και στο όνομα της υπεράσπισης να χάσουν τις αξίες τους. Θα έπρεπε να μας δίνουν τέτοια γεγονότα την ευκαιρία να σκεφτόμαστε σε τι δημοκρατίες ζούμε».

Μύρων Μιχαηλίδης
«Το “απόλυτο έργο” του Βάγκνερ»
«Η πρώτη παρουσίαση του “Τριστάνου” σε κλειστό χώρο στην Ελλάδα σηματοδοτεί μια μεγάλη πρόκληση για την Εθνική Λυρική Σκηνή. Πρόκειται για ένα μεγαλειώδες έργο που έφτασε το μουσικό κίνημα του ρομαντισμού στο απόγειό του, όπως αυτό διαμορφώθηκε στις χώρες τις Κεντρικής και της Βόρειας Ευρώπης αλλάζοντας για πάντα την ιστορία της μουσικής. Ο δυτικός πολιτισμός δεν θα μπορούσε να είναι ο ίδιος χωρίς αυτό το “απόλυτο έργο τέχνης” του Βάγκνερ και ταυτόχρονα ιδεατό μνημείο ενός μεγάλου έρωτα που σφραγίζεται στην αιωνιότητα με τον θάνατο των δύο ηρώων. Με αυτή την όπερα η Λυρική θα παρουσιάσει μια μεγαλειώδη παραγωγή: η υποδειγματική σκηνοθεσία του διακεκριμένου έλληνα σκηνοθέτη Γιάννη Κόκκου, το εξαιρετικό καστ διεθνώς αναγνωρισμένων μονωδών – αυθεντιών στο βαγκνερικό ρεπερτόριο – καταδεικνύουν το δημιουργικό πείσμα μας για ένα ρεπορτόριο υψηλής αισθητικής και ουσίας. Για μένα προσωπικά είναι μεγάλη τιμή που θα διευθύνω την Ορχήστρα της ΕΛΣ».

Το έργο 
Ερωτας = θάνατος
Ο ιππότης Τριστάνος κλέβει την ιρλανδή πριγκίπισσα Ιζόλδη και τη φέρνει ως νύφη στον θείο του βασιλιά Μάρκο της Κουρνουάλης. Στη διάρκεια του ταξιδιού, ωστόσο, ένα ερωτικό ελιξίριο που ετοιμάζει η ακόλουθος της Ιζόλδης κάνει τους δυο νέους να εξομολογηθούν τα αισθήματά τους. Κάποια στιγμή παραδίδονται στο απαγορευμένο πάθος τους. Οταν ο Μάρκος αντιλαμβάνεται τον έρωτά τους, τραυματίζει τον Τριστάνο θανάσιμα. Ο τελευταίος μεταφέρεται στον πύργο του στη Βρετάνη, όπου πεθαίνει στα χέρια της Ιζόλδης και εκείνη τον ακολουθεί στον θάνατο.

Τα σκηνικά
«Το γήινο και το φανταστικό»
«Προσπάθησα μέσα από τα σκηνικά να αποδώσω αυτό που αποκωδικοποίησα από το έργο. Και το φανταστικό, και το γήινο, και το μεταφυσικό. Επεδίωξα να αποδώσω αυτή την “έρημη χώρα” (σ.σ. αναφορά στο πασίγνωστο ποίημα του Τ.Σ. Ελιοτ) που επικρατεί στην τρίτη πράξη. Ενυπάρχουν όμως διαφορετικά στυλ, αλλά και μια συνέχεια ρομαντισμού μέσα σε μια απλότητα» λέει ο Γιάννης Κόκκος.

Οι ερμηνευτές
Διεθνής σύμπραξη
Τον ρόλο του Τριστάνου θα ερμηνεύσει ο γερμανός τενόρος Τόρστεν Κερλ, ο οποίος έχει διαγράψει εξαιρετική πορεία στα σημαντικότερα λυρικά θέατρα του κόσμου. Ιζόλδη θα είναι η δανή σοπράνο Αν Πέτερσεν, η οποία έχει εισπράξει διθυραμβικές κριτικές για τον συγκεκριμένο ρόλο. Τον βασιλιά Μάρκο θα ενσαρκώσει ο γερμανός μπάσος Ράινχαρτ Χάγκεν, τον Κούρβεναλ ο βαρύτονος Μίχαελ Φιρ, ενώ η σουηδή δραματική υψίφωνος Καταρίνα Νταλάιμαν – άλλοτε διάσημη Ιζόλδη – εμφανίζεται ως Μπρανγκένε.

INFO
«Τριστάνος και Ιζόλδη» σε σκηνοθεσία Γιάννη Κόκκου (φωτογραφία) από την Εθνική Λυρική Σκηνή στο Μέγαρο Μουσικής Αθηνών (Βασ. Σοφίας και Κόκκαλη, τηλ. 210-7282.333), στις 21, 28 και 31 Ιανουαρίου (sold out) και 4 Φεβρουαρίου 2015, στις 18.30. Εισιτήρια: 15 – 80 ευρώ.