Και διηγώντας τα…

Υπάρχει ένα κυρίαρχο δίδαγμα που πηγάζει από τη μελέτη της Ιστορίας από την πρώτη ιστορική κατάθεση του Ηροδότου. «Τo μόνο που μας διδάσκει η Ιστορία είναι πως κανείς δεν διδάσκεται απ’ αυτήν!». Μέρες που περνάμε, καλό θα ήταν, όχι για να διδαχτούμε, προς Θεού, δεν είμαι αισιόδοξος, αλλά απλώς να νιώσουμε άλλη μια φορά τις ενοχές μας, επειδή ακριβώς τίποτε δεν μας δίδαξε διαχρονικά η Ιστορία. Θα αναφερθώ σε ηγέτες και πεπρωμένα που τίποτε δεν δίδαξαν τους μεταγενέστερους ηγέτες ώστε να προφυλαχτούν.   

Πριν όμως καταφύγω στην ιστορική μοίρα κάποιων γνωστών ελλήνων ηγετών, καλό θα είναι να θυμηθούμε τι διαχρονικά σημαίνει η λέξη «τύραννος». Το έχω και άλλοτε αναφέρει, αλλά το επαναφέρω. Η πρώτη σημασία της λέξης είναι: «ο μη κληρονομικός ηγεμόνας».

Μ’ αυτή τη σημασία πρέπει να κατανοηθεί ο τίτλος της τραγωδίας του Σοφοκλή «Οιδίπους τύραννος». Αυτός ο νεαρός ευέξαπτος και τολμητίας άνθρωπος, που πιστεύει στο αστέρι του και με τη γόνιμη ευφυΐα του λύνει αινίγματα, όταν έρχεται στη Θήβα και, αφού λύσει το αίνιγμα της Σφίγγας, νυμφεύεται τη χήρα βασίλισσα ως έπαθλο του κατορθώματός του, νομίζει πως ανεβαίνοντας στον θρόνο εγκαινιάζει δυναστεία, ότι είναι ένας κατακτητής της εξουσίας που δεν αντλεί το κύρος του από μια κληρονομική βασιλική οικογένεια, για να αποδειχθεί, βέβαια, και αυτή είναι η τραγωδία του, πως είναι γιος βασιλέως, τον οποίο εφόνευσε, και γιος βασίλισσας με την οποία αιμομικτεί!  

Ο Μαρξ γράφει πως οι αρχαίοι «τύραννοι» και οι τυραννίδες τους ήταν προοδευτικά καθεστώτα, αφού κατέλυαν τις κληρονομικές και συχνά θεόθεν δυναστείες. Οι τύραννοι ήταν κοινοί θνητοί που διακύβευαν τα πάντα και δεν όφειλαν το κύρος τους σε μια συγγένεια με κάποιον προγονικό βιαστή θεό!

Μετά την κατάργηση στην αρχαία Ελλάδα των δυναστειών οι πόλεις κυβερνήθηκαν είτε από τυράννους είτε από δημοκρατικά εκλεγμένους ηγέτες, κυρίως στην αρχαία Αθήνα. Εκείνο πάντως που σημασιολογικά έχει ενδιαφέρον είναι το γεγονός πως η λέξη «τύραννος» με τη σημερινή αρνητικά φορτισμένη σημασία του αυταρχικού, βίαιου, ανεξέλεγκτου, αυθαίρετου δυνάστη, για πρώτη φορά στη μεταφορική της έννοια αναφέρεται σε δράσεις και συμπεριφορές του όχλου! Οχι δηλαδή σε πρόσωπα αλλά σε άναρχες μάζες που δεν υπακούουν ούτε σε νόμο ούτε σε Αρχές.

Ενας από τους αρχαίους σοφούς, ο ποιητής και νομοθέτης Σόλων, όταν επιφορτίστηκε να προτείνει μια ορθολογισμένη νομοθεσία για την Αθήνα, ως γνωστόν, κατέφυγε στις πανάρχαιες ασιατικές και αφρικανικές χώρες για να μελετήσει τα συστήματα διακυβέρνησης που είχαν δοκιμάσει και είχαν αποτύχει ή επιτύχει ώστε να δημιουργήσει ένα μεικτό σύστημα προσαρμοσμένο στα ήθη, στην παράδοση, στις ανάγκες και τις προσδοκίες των Αθηναίων. Ετσι επισκέφτηκε την Αίγυπτο και την Περσία. Η σολώνεια νομοθεσία εφαρμόστηκε με διορθώσεις ώς την εποχή που θεμελίωσε την άμεση Δημοκρατία ο Κλεισθένης, το σύστημα που δοξάστηκε για περίπου 80 χρόνια και κατέρρευσε με την ήττα στον Πελοποννησιακό Πόλεμο εξαιτίας των αλλοιώσεων που υπέστη από τα λάθη, συνήθως εγκληματικά, των ηγετών που δημοκρατικώ δικαίω κυβέρνησαν την Αθήνα.

Ο Σόλων π.χ. είχε θεσπίσει τον Αρειο Πάγο ως δικαστήριο ουσίας που δίκαζε αδικήματα φόνου. Οριζε πως για να μπορεί ένας πολίτης να αποφασίζει π.χ. την ποινή του θανάτου για καταδικασμένους που διέπραξαν φονικά έπρεπε να είναι ηλικιακά ώριμος ώστε να έχει πείρα ζωής, νηφαλιότητα, να έχει υπηρετήσει την πόλη σε θεσμούς (ταμίας, βουλευτής, πρέσβης, έφορος, δικαστής) και να μην έχει ποτέ του αυτό που θα λέγαμε σήμερα λερώσει το ποινικό του μητρώο.

Οταν κατέλαβε την εξουσία με δημοκρατικές διαδικασίες, περί το 460 π.Χ., ο δημοκρατικός ηγέτης Εφιάλτης, κατήργησε τις σολώνειες προϋποθέσεις και νομοθέτησε να μετέχουν στον Αρειο Πάγο πολίτες κάθε ηλικίας και κάθε καρυδιάς καρύδι. Ξέσπασε μεγάλη αντίδραση, εμφύλιος σχεδόν πόλεμος, μεταξύ συντηρητικών υπερασπιστών της σολώνειας ρύθμισης και λαϊκιστών που τροφοδοτούσαν έναν μαινόμενο όχλο. Με αποτέλεσμα να δολοφονηθεί ο Εφιάλτης και να τον διαδεχθεί το κομματικό του στέλεχος, ο Περικλής! Στις πίσω σελίδες της Ιστορίας αναφέρεται ότι πίσω από τη δολοφονία του Εφιάλτη διακρίνει κανείς την ανοχή και τη συνέργεια του Περικλή.

Τότε ο Αισχύλος έγραψε την «Ορέστεια», όπου στο τρίτο μέρος της τριλογίας, τις «Ευμενίδες», δραματοποιεί τη δίκη του μητροκτόνου Ορέστη ενώπιον του Αρείου Πάγου με την προεδρία της Αθηνάς, όπου τους δικαστές ο ποιητής χαρακτηρίζει με τις προδιαγραφές που όριζε η σολώνεια νομοθεσία!

Αυτή η ισορροπία κλονίστηκε γιατί ο όχλος συμπεριφέρθηκε ως τύραννος, ως ασύδοτος αναρχούμενος εσμός, γι’ αυτό ο Αισχύλος στην ιδρυτική πράξη του Αρείου Πάγου που εκφωνεί η Αθηνά αναζητεί ένα μέτρο ανάμεσα στην αυθαίρετη εξουσία και την αναρχία. Ο Αριστοτέλης αργότερα απέναντι στο ορθόν πολίτευμα της Δημοκρατίας θα αντιτάξει την οχλοκρατία.

Ανάμεσα στον Σόλωνα και στον Περικλή, η Αθήνα είχε μια πολύ κακή εμπειρία επίορκων ηγετών της, πέρα από τον Σπαρτιάτη βασιλιά Δημάρατο που έγινε σύμβουλος των Περσών κατά την εκστρατεία τους και τη Μάχη των Θερμοπυλών. Ο γιος του τυράννου Πεισίστρατου, όταν δολοφονήθηκε ο αδερφός του Ιππαρχος από τους τυραννοκτόνους στην Αθήνα, δραπέτευσε στην Περσία και έγινε στρατιωτικός σύμβουλος του Ξέρξη.

Αλλά να ήταν μόνο αυτός. Ο Αλκιβιάδης, ανάμεσα στις συνεχείς του μετατοπίσεις και μεταπηδήσεις από τη δημοκρατική Αθήνα στη συντηρητική αντιδημοκρατική Σπάρτη, έγινε συχνά πολεμικός και πολιτικός σύμβουλος των Περσών εναντίον των Αθηναίων!

Αλλά και ο ένδοξος νικητής της Σαλαμίνας Θεμιστοκλής, όταν αδίκως κατηγορήθηκε για συνεννοήσεις με τους Πέρσες, αντί να πάει να απολογηθεί και να υπερασπιστεί την αθωότητά του στα θεσμικά όργανα της Αθηναϊκής Δημοκρατίας, δραπέτευσε, περιφέρθηκε στην Ελλάδα ζητώντας άσυλο και δωροδοκώντας ηγεμόνες (π.χ. στην Ηπειρο), επιβιβάστηκε κρυφά σε πλοίο στη Σαμοθράκη, κρύφτηκε στη σαβούρα του κύτους όταν έγινε νηοψία από σπαρτιατικό πλοίο, έφτασε στη Μικράς Ασία και ζήτησε άσυλο από τον πέρση μονάρχη. Εκείνος τού το παραχώρησε ασμένως, αλλά για να φτάσει στα Σούσα ο άνθρωπος που στη Σαλαμίνα είχε στείλει στον Χάρο το άνθος της περσικής νεολαίας ντύθηκε νύφη (!) και πέρασε ως νύφη εχθρικές για εκείνον περιοχές μέσα σε κουβούκλιο που τον πήγαινε τάχα στον γαμπρό! Ο Θεμιστοκλής. Αλλά αυτά δεν τα λέμε στα σχολικά εγχειρίδια.

Οταν έφτασε στα Σούσα, του παραχωρήθηκε πολυτελής κατοικία, υπηρέτες, άμαξες και τιμές, τις οποίες κάλυπτε οικονομικά εισπράττοντας τους φόρους από τους έλληνες αποίκους της Μαγνησίας της Μικράς Ασίας, μιας πρώην ανθούσας ελληνικής εμπορικής κοινότητας. Ο Θεμιστοκλής εδέησε να αυτοκτονήσει όταν οι πιέσεις του πέρση μονάρχη να ηγηθεί ως σύμβουλος εκστρατείας στην Ελλάδα ως νέος Ιππίας ή Δημάρατος έφτασαν στο απροχώρητο.

Να προχωρήσω; Αλήθεια, γνωρίζετε, όχι από τα σχολικά εγχειρίδια πάντως, πως όταν τον 19ο αιώνα η Αθήνα πολιορκήθηκε από γαλλοαγγλικό στόλο και βομβαρδίστηκε από το Φάληρο (τα βλήματα φτάσανε ώς τους Στύλους) και όλοι οι εν ενεργεία πολιτικοί της εποχής αρνήθηκαν να σχηματίσουν κυβέρνηση για να συμβιβαστεί με τους εισβολείς (η Ιστορία μιλάει για την πρώτη κατοχή της Ελλάδας), ξέρετε ποιος σχημάτισε κυβέρνηση; Ο γηραιός μπουρλοτιέρης Κωνσταντίνος Κανάρης. Ισως για να φτύσει πάνω στο ποίημα που είχε γράψει ο δημοκράτης Βίκτωρ Ουγκώ για το γενναίο πάλαι ποτέ ναυτόπουλο!!