Τέχνη και ντιζάιν πισω από το τείχος

Το ιστορικό πλαίσιο δεν είναι φυσικά άγνωστο: για καμιά σαρανταριά χρόνια ο Ψυχρός Πόλεμος κυριάρχησε στη διεθνή σκηνή. Η Ανατολική και η Δυτική Γερμανία βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή της αντιπαράθεσης, με το Τείχος του Βερολίνου να τη συμβολίζει όσο τίποτε άλλο. Τα είκοσι πέντε χρόνια από την πτώση του μνημονεύτηκαν τον περασμένο Νοέμβριο με διάφορους τρόπους, άλλους εύστοχους ή στοχαστικούς και άλλους κάπως επιπόλαιους ή επετειακούς, που είτε τόνιζαν πως όλα τα παραπάνω ανήκουν απλώς στο παρελθόν είτε το υπεραπλούστευαν εις βάρος συνήθως της μιας πλευράς, παρουσιάζοντάς την άλλοτε ως τον μεγάλο loser μιας επικής ιδεολογικής μάχης και άλλοτε ως ακόμα μία πτυχή ενός θνησιγενούς ολοκληρωτικού καθεστώτος.

Αρκετές εκδόσεις κυκλοφόρησαν επίσης σε αυτό το μήκος κύματος. Κυκλοφόρησε όμως και το φιλόδοξο «Beyond the Wall: Art and artifacts from the GDR» από την Taschen, που στις 903 σελίδες του επιχειρεί κάτι πιο φιλόδοξο.

Ταξίδια και μόδα

Βασισμένο στα εκθέματα του Wende Museum (από τη γερμανική λέξη για την μεταβατική περίοδο που ακολούθησε την πτώση του Τείχους), θεμελιωμένου παραδόξως στο Λος Αντζελες, το ογκώδες και αξίας 99,99 ευρώ λεύκωμα, επιμελημένο από τον ιδρυτή του Μουσείου ιστορικό Τζαστίνιαν Τζάμπολ, προσφέρει μια εκτενέστατη οπτική ιστορία της Γερμανικής Λαοκρατικής Δημοκρατίας, συνοδεία κειμένων από ευρωπαίους ή αμερικανούς ειδικούς και ακαδημαϊκούς.

Τα οκτώ κεφάλαιά του – με θέματα όπως οικιακή ζωή, ντιζάιν και μόδα, διασκέδαση και αναψυχή, ταξίδι και μεταφορές, πολιτική ζωή ή αντισυμβατικότητα και αντικομφορμισμός – συγκεντρώνουν αντικείμενα ή καλλιτεχνήματα όπως πιάτα με τα σύμβολα του καθεστώτος, αφίσες προπαγανδιστικές των επιτευγμάτων της Σοβιετικής Ενωσης, κατασκοπικά γκάτζετ όπως στιλό με ενσωματωμένο μικρόφωνο, έναν ανδριάντα του Λένιν βαμμένο με χρώματα νέον για να χρησιμοποιηθεί στις ειρηνικές διαδηλώσεις που προηγήθηκαν του Νοεμβρίου του ’89 και τέλος πάντων πολυτελή ή ευτελή, όμορφα ή άσχημα, προσωπικά ή κωμικά τεκμήρια μιας κοινωνίας περίπλοκης αλλά ζωηρής. Υποκείμενης στον καθεστωτικό προσηλυτισμό αλλά με κανονικούς ανθρώπους στις τάξεις της.

Οι βάσεις της αναδιαμορφώθηκαν αυταρχικά το 1949, με τη μορφοποίηση της ΓΛΔ και τη συνεπακόλουθη ενίσχυση της σοβιετικής προπαγάνδας στο εσωτερικό της, που τηρουμένων των αναλογιών, όπως και μια σύγχρονη διαφημιστική καμπάνια ή ένα επικοινωνιακό επιτελείο, βασιζόταν στη σύνδεση ενός γεγονότος ή ενός αντικειμένου με την ανωτερότητα της ιδέας που το γέννησε. Τα 2.500 «εκθέματα» του «Beyond the Wall» έχουν ολοφάνερες επιρροές από την αισθητική και τις ιδεολογικές προσταγές του καθεστώτος, είτε όμως είναι χειροποίητα είτε μαζικά παραγόμενα, είτε προσωπικά είτε επίσημα, δεν παρουσιάζονται σαν ρετάλια μιας έτσι κι αλλιώς εξαφανισμένης κοινωνίας ή σαν σουβενίρ απολυταρχικού κιτς, αλλά ως πολιτισμικά τεχνουργήματα που περιέχουν ή έστω συνοδεύουν ιστορικές πληροφορίες. Οπως προκύπτει λ.χ. από το κεφάλαιο περί «αντικαθεστωτικών» αντικειμένων, ενώ η επίσημη ιδεολογία δεν πέτυχε δα και υψηλά επίπεδα νομιμοποίησης, λίγοι ήταν εκείνοι που μετά την ένωση των δύο Γερμανιών δεν βίωσαν έστω για λίγο την ταπεινωτική αίσθηση του «προσαρτημένου».

Για τέτοια και για αρκετά άλλα ζητήματα, λιγότερο ή περισσότερο αμφιλεγόμενα, τα υλικά κατάλοιπα μιας περιόδου, η αρχαιολογία της, έχουν πολλά να πουν όσον αφορά τη συμφιλίωση με το παρελθόν ή τις σχετικές ιστορικές αντιπαραθέσεις. Προϊόν εκτεταμένης τετραετούς έρευνας, το λεύκωμα «Beyond the Wall», μοιάζει να είχε αυτή την προσέγγιση ως οδηγό. «Στον δικό μας πολιτισμό ορίζουμε με αρκετούς τρόπους τους εαυτούς μας από αυτό που δεν είμαστε και επιβάλλουμε την ιδέα αυτού που δεν είμαστε, στους άλλους» έλεγε σχετικά ο Τζάμπολ. «Νομίζω ότι ο μόνος εχθρός μας είναι οι αλαζονικές εικασίες. Οποια γνώμη ή ερμηνεία κι αν έχει κανείς, το θέμα δεν είναι απλό. Ο,τι κι αν πιστεύει ή πιστεύει πως είναι σωστό, θα βρει κάτι στο βιβλίο που θα το αντικρούσει. Πρόκειται για μια περίοδο επιρρεπή στις υπεραπλουστευμένες αξιολογήσεις, έχει σημασία όμως να ρωτάμε “είναι όντως έτσι;”. Αυτό το είδος έρευνας είναι τελικά η προσφορά της Ιστορίας».