Η ζωή είναι μελό

Παλαμάς έγραψε κάποτε: «Συχνά – πυκνά, έστω και πότε πότε, θα πρέπει να τις τραγουδάμε τις κριτικές μας». Και ο Παλαμάς υπήρξε μείζων, εκτός από ποιητής και πεζογράφος, κριτικός. Ετσι για να μείνουμε και στη φιλολογία που αγαπάει τις λέξεις, ας θυμηθούμε πως η «ξενική» (;)  λέξη μελόδραμα αποτελείται από δύο ελληνικές λέξεις: μελωδία και δράμα. Και γνωρίζουμε από τη δραματουργία κυρίως του Αριστοτέλη πως το αρχαίο μέλος ήταν ένα από τα έξι ποιοτικά στοιχεία της των πραγμάτων συστάσεως της τραγωδίας. Αντε επίσης να θυμηθούμε πως και το μεσαιωνικό και σύγχρονο Τραγώδιον και Τραγούδι είναι η έσχατη περιπέτεια του όρου τραγωδία.

Αυτά τα σχολαστικά εισαγωγικά για να αντιληφθούμε πως ό,τι σήμερα ονομάζουμε, μερικοί ανίδεοι, μελό είναι ένα πανάρχαιο και ένδοξο θεατρικό και λογοτεχνικό είδος. Και είναι πανάρχαιο γιατί ο άνθρωπος ακόμη και μέσα στα σπήλαια, όταν κατάλαβε πως είναι θνητός, όταν είδε τον πατέρα και τη μάνα αλλά και το νήπιο να πεθαίνουν, βυθίστηκε σε βαρύ πένθος και όταν έφτασε στα όρια να εκραγεί βρήκε πρώτα παρηγοριά στα δάκρυα και ύστερα λυτρώθηκε, ξαλάφρωσε, ανακουφίστηκε με το μοιρολόι, τραγούδησε τον πόνο του και έβαλε την απελπισία για την απώλεια μέσα στους κανόνες, τον κώδικα και τη δομή του άσματος.

Το μέλος στα χορικά των τραγωδιών είναι ακριβώς αυτό, η παροχέτευση μέσω των νόμων της μουσικής του πόνου σε αισθητική!

Ακούμε συχνά σε πένθιμες στιγμές νηφάλιους συγγενείς να λένε σε απελπισμένους από την απώλεια «Κλάψε να ξαλαφρώσεις». Και ακούμε συνήθως τη φράση: «Το ‘ριξε στο τραγούδι για να ξαλαφρώσει». Οταν στο αρχαίο δράμα τα πρόσωπα σε βαθύ πένθος καταφεύγουν στο μοιρολόι ή στην κατάρα ή σε στιγμές ευφορίας, όπου αναγνωρίζονται αδέλφια και σύζυγοι που είχαν για χρόνια χαθεί, τα μέτρα του κειμένου αλλάζουν, γίνονται λυρικά και ακολουθούν τους παλμούς της καρδιάς και διευκολύνουν τους κρουνούς των δακρύων ή την ανεκλάλητη χαρά, χαρά που δεν μπορείς να τη λαλήσεις, να την πεις, αλλά την τραγουδάς.

Μονωδίες ή διωδίες στο αρχαίο δράμα ή άριες και ντουέτο στο μελόδραμα, όπου αποτυπώνονται ακραία πάθη, αψιθυμίες, ενδοιασμοί και καταβυθίσεις του θυμικού.

Είναι τέτοια η δύναμη του μελό, ώστε φτάσαμε συχνά να λέμε πως η αντίδραση, ακραία ή υπερβολική, ενός ανθρώπου θυμίζει μελόδραμα ή παίζει θέατρο και δεν εννοούμε μόνο πως υποκρίνεται αλλά πως αναλύεται σε ακραία συναισθήματα. Ετσι δικαιώνεται πάντα, όπως το έχω ξαναγράψει, η παραδοξολογία του Οσκαρ Ουάιλντ πως «Η ζωή μιμείται την τέχνη». Κι όχι το αντίθετο!

ΤΟ ΑΣΤΙΚΟ ΠΕΝΘΟΣ. Και τώρα ας μιλήσουμε λίγο για το λαϊκό μελό. Ας το δούμε σε αντίθεση με το αστικό πένθος. Ο αστός κρύβεται, έχει δημιουργήσει ένα σύστημα απανωτών επικαλύψεων των αισθημάτων του. Μιλάει για αξιοπρεπές πένθος και για μετριασμένο ενθουσιασμό, αναφέρεται στο μέτρο και στα όρια των αισθηματικών εκρήξεων.

Ο λαϊκός άνθρωπος δεν ντρέπεται για τα αισθήματά του, εκρήγνυται, ουρλιάζει, ξεσκίζεται, αλλά γνωρίζει να βάζει το πένθος και τη χαρά του μέσα στα όρια των νόμων της μουσικής. Το δημοτικό τραγούδι τρεις κατηγορίες θεμάτων έχει σε πληθωρισμό: αγάπη, μοιρολόι, ξενιτιά. Το ίδιο και το λαϊκό τραγούδι. Θρηνεί την απώλεια, την προδοσία, τη στέρηση, την αδικία και σπανιότερα αλλά ιδιοφυώς την ευδαιμονία του έρωτα.

Ηταν λοιπόν ΧΡΕΟΣ να αφιερωθεί μια θεατρική παράσταση στους νταλκάδες, στις προδοσίες, στα ερωτικά «νταραβέρια», στο λαϊκό κέφι και στον λαϊκό οίστρο. Και το ανέλαβαν οι ταλαντούχοι έλληνες συγγραφείς, δοκιμασμένοι κυρίως γιατί μας έχουν μυήσει στα μυστήρια και στους λαβυρίνθους του νεοελληνικού ήθους. Οι Ρέππας – Παπαθανασίου είναι μια θεατρική συνέχεια των εξαίσιων κειμένων πάνω στο ρεμπέτικο ύφος και ήθος που μας κληροδότησε ο Νίκος Τσιφόρος.

Στο ιστορικό θέατρο Βέμπο που μυηθήκαμε μειράκια (πρωτοείδα εκεί επιθεώρηση τις «Διπλοπενιές» το 1955), που ανακαινίστηκε έξοχα από δύο από τους τελευταίους παραδοσιακούς παραγωγούς, τους αδελφούς Τάγαρη, οι δύο εμπνευσμένοι και γνώστες συγγραφείς (γνώστες γιατί κατέχουν το λαϊκό ήθος και τους κανόνες καλλιτεχνικής του έκφρασης) έγραψαν μια καραμπινάτη, ειλικρινή, αφοπλιστική, αναγνωρίσιμη μελό ιστορία με θέμα τους ρεμπέτες, τις κομπανίες, τα ειδύλλια, τα δράματα και τα φαιδρά ενός κόσμου της νύχτας, της ανέχειας, του μοιραίου και του χαμού, των φωτεινών επιγραφών και των απελπισμένων θανάτων της ανωνυμίας.

Είναι σημαντικό που στο πλούσιο πρόγραμμα της παράστασης δημοσιεύεται η εκπληκτική διάλεξη του Μάνου Χατζιδάκι για το ρεμπέτικο (1949) την εποχή του Εμφυλίου και όταν τη μουσική μας ακοή ταλαιπωρούν το «Στο τσούμπο – τσάμπο χορεύουνε μάμπο», «Οι τρεις καμπαλέρο, γνωστοί στους Βακέρο», το μπούγκι μπούγκι και το σουίνγκ.

Είναι η ίδια εποχή που αξιολογούμε τον Θεόφιλο, τον Σπαθάρη και η Ραλλού Μάνου δίπλα στη «Μήδεια» του Μπάρμπερ χορογραφεί τις «Εξι λαϊκές ζωγραφιές» με χορογράφο τον Μανόλη Καστρινό που έρχεται από τα καμπαρέ και την επιθεώρηση. Είναι η ίδια εποχή που η λογιότητα ανακαλύπτει τον «Μακρυγιάννη» και τον Κόντογλου και το «Ημερολόγιο ενός αιχμαλώτου» του Στρατή Δούκα.

Η ΠΑΡΑΣΤΑΣΗ. Ως ένας παλιός αφοσιωμένος θεατής του Βέμπο, ένας θαμώνας των κουτουκιών που με τίμησαν με τη φιλία τους ο Τσιτσάνης, ο Μητσάκης, ο Καλδάρας, ο Τσετίνης, θέλω να τραγουδήσω με τη σειρά μου την απόλαυση που ένιωσα από το θέαμα, το ακρόαμα και το πάθος του ελληνικού ευδιάθετου μελό στην παράσταση «Πριν το Χάραμα».

Εδώ δεν χωρά η αξιολόγηση. Μόνο ευγνωμοσύνη στην Κατερίνα Κούκα, στον Στέλιο Διονυσίου, στη Σοφία Βόσσου, στην Μπέττυ Μαγγίρα, στον Αλέξανδρο Μπουρδούμη, στον Ορέστη Τζιόβα, στον Ευθύμη Ζησάκη, στη Βάσω Λασκαράκη και στα νέα παιδιά που τους πλαισιώνουν, στα έξοχα ταμπλό της Μαίρης Τσαγκάρη, στα κοστούμια της Σιούπη, στη χορογραφία της Αθανασιάδη, στους φωτισμούς του Παυλόπουλου.

Οι δύο συγγραφείς που σκηνοθέτησαν την παράσταση έδειξαν πως ελληνικός λόγος και ελληνική χειρονομία είναι δύο γνήσιοι τρόποι του ελληνικού ήθους. Η ορχήστρα με μαέστρο τον έμπειρο Νίκο Στρατηγό πετάει.

Συγγραφή, σκηνοθεσία:
Θανάσης Παπαθανασίου, Μιχάλης Ρέππας
Σκηνικά:
Μαίρη Τσαγκάρη
Κοστούμια:
Εβελιν Σιούπη
Φωτισμοί:
Λευτέρης Παυλόπουλος
Παίζουν:
Σοφία Βόσσου, Στέλιος Διονυσίου, Ευθύμης Ζησάκης, Κατερίνα Κούκα, Βάσω Λασκαράκη, Μπέτυ Μαγγίρα, Αλέξανδρος Μπουρδούμης, Ορέστης Τζιόβας
Θέατρο Βέμπο
Καρόλου 18,
τηλ. 210-5221.767