Τα «Οχι» στο Νομπέλ

Η σειρά «Το άλλοτε τώρα» προτίμησε μια ευρωπαϊκή νυξη και αναφορά προκειμένου να τελειώσει τον ελληνικότατο βίο της. Προσπάθησε να μεταγγίσει στους αναγνώστες της την αίσθηση ότι το παρόν είναι παιδί του παρελθόντος, επομένως το τελευταίο επαναλαμβάνεται αενάως είτε το θέλουμε είτε όχι. Οπως ακριβώς με μια καινούρΓια σειρά που θα εγκαινιασθεί στις αρχές του 2015 με τον τίτλο «Μια φωτογραφία, πολλές ιστορίες». Διαπρεπείς προσωπικότητες του πνευματικού, καλλιτεχνικού και πολιτικού χώρου θα σχολιάζουν με εκτεταμένα κείμενα φωτογραφίες που αποτυπώνουν με εγκαυστική την εθνική, κοινωνική και ιδιωτική μας μνήμη.

Σίγουρα το Νομπέλ ως θεσμός είναι από τους διαρκέστερους και τους πιο εκτυφλωτικούς. Αρκεί η απονομή του – ώς σήμερα τουλάχιστον – για να αισθανθεί ένας ποιητής ή ένας πεζογράφος ότι έχει «καθαρίσει» τους λογαριασμούς του με τον χρόνο. Καθώς είναι βέβαιο ότι δεν θα πάψει ποτέ να μνημονεύεται και ώς έναν βαθμό να διαβάζεται ή και να διδάσκεται. Οσο και αν ανάμεσα στους δημιουργούς που τους έχει απονεμηθεί το Νομπέλ συναντάμε ονόματα που κανείς δεν τα θυμάται πια, δεν έχει καμιά απολύτως σημασία. Στη μέγιστη πλειονότητά τους πρόκειται για δημιουργούς που, όσα χρόνια κι αν έχουν μεσολαβήσει από τον θάνατό τους, το έργο τους εξακολουθεί να «κυκλοφορεί» άλλοτε δραστήρια και άλλοτε πιο χαλαρά. Γεγονός που σημαίνει ότι εκεί ψηλά στη Σουηδία γίνεται καλή δουλειά όσον αφορά τις εκάστοτε κριτικές επιτροπές που συγκροτούνται για την απονομή του.

Και αν τα ονόματα του Μπγερνστγέρνε Μπγέρνσον, του Τέοντορ Μόμσεν ή του Χοσέ Ετσεγκαράι αποκλείεται να μας θυμίζανε, σε περίπτωση που τα ακούγαμε, ότι τους έχει απονεμηθεί το Νομπέλ, αναμφίβολα στις πατρίδες τους, που είναι αντίστοιχα η Γερμανία, η Νορβηγία και η Ισπανία, θα είναι γνωστοί λόγω του βραβείου. Το αν θα διαβάζονται είναι ένα άλλο θέμα. Οπως επίσης οφείλει να μας προβληματίσει, σε σχέση με το Νομπέλ, το γεγονός ότι δεν απονεμήθηκε κατά τη διάρκεια των τεσσάρων χρόνων του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, ενώ το 1953 απονεμήθηκε στον πολιτικό και στρατιωτικό Ουίνστον Τσόρτσιλ για τα «Απομνημονεύματά» του (μιλάμε για το Νομπέλ Λογοτεχνίας!).

Οπως αξίζει επίσης να μας προβληματίσει ότι στα εκατόν δεκατέσσερα χρόνια που απονέμεται (μάλλον εκατό δέκα αν εξαιρέσουμε τα τέσσερα χρόνια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου) τρεις μόνο έχουν αρνηθεί την απονομή του, στην πραγματικότητα ο… εξής ένας: ο Ζαν-Πολ Σαρτρ το 1964 (δηλαδή τον αμέσως επόμενο χρόνο μετά τον Γιώργο Σεφέρη). Οι άλλοι δύο, που είναι ο Μπορίς Παστερνάκ (1958) και ο Μπέρναρντ Σο (1925), πιστώνονται λιγότερα τιμητικά την άρνηση, αφού ο πρώτος υποχρεώθηκε να το κάνει λόγω των πολιτικών συνθηκών της πατρίδας του και ο δεύτερος, αν και το αρνήθηκε αρχικά, στη συνέχεια υπέκυψε και το παρέλαβε, διαθέτοντας όμως τα χρήματα του βραβείου για την ίδρυση αγγλοσουηδικού ταμείου με σκοπό τη διάδοση της σουηδικής λογοτεχνίας.

Χωρίς να θεωρεί κανείς ότι ο μοναδικός έντιμος και ακέραιος δημιουργός μέσα στα εκατόν δέκα χρόνια απονομής του Νομπέλ υπήρξε ο Σαρτρ, δεν μπορεί να μη σκεφτεί πόση σημασία είχε τελικά η ύπαρξη του βραβείου αυτού, αφού η ανθρωπότητα συνεχίζει να έχει τα γνωστά της χάλια. Χωρίς ν’ αμφισβητείς το ήθος όλων των δημιουργών που αποδεχτήκανε το Νομπέλ και δεν το αρνηθήκανε όπως ο Σαρτρ, δεν μπορείς να μην αναρωτηθείς τι ρόλο παίξανε τελικά – αν δεν ήταν απλώς για να ειπωθούνε – όλα αυτά τα περί «αγρύπνιας» και «γρηγορούσας συνείδησης» που αναφέρανε οι τιμώμενοι στους λόγους τους κατά τη διάρκεια της απονομής.

Να ‘ναι άραγε μια απάντηση στο ερώτημα αυτό η σύντομη επιστολή που έστειλε στη Σουηδική Ακαδημία ο Ζαν-Πολ Σαρτρ, όταν έγραφε αποποιούμενος το βραβείο: «Το βραβείο είναι θεσμός καπιταλιστικός και ο δημιουργός του ήταν εφευρέτης της δυναμίτιδας. Ενας συγγραφέας που παίρνει πολιτικές, κοινωνικές ή φιλολογικές θέσεις οφείλει να δρα μόνο με τον γραπτό λόγο. Ολες οι ανταμοιβές που ενδέχεται να λάβει θέτουν τους αναγνώστες του κάτω από μια πίεση που εγώ τη βρίσκω ανεπιθύμητη. Δεν είναι το ίδιο πράγμα να υπογράφω με το όνομά μου ή να προσθέτω σε αυτό “Βραβείο Νομπέλ”. Αλλωστε, πάντοτε αρνήθηκα να δεχθώ οποιαδήποτε επίσημη διάκριση, ακόμη και το παράσημο της Λεγεώνας της Τιμής».

Ξεκάθαρη η άρνηση του Σαρτρ, όμως έξι χρόνια νωρίτερα εντυπωσιάζει, σε σχέση με τον Μπορίς Παστερνάκ, η διαφορά ανάμεσα στα δύο τηλεγραφήματα που έστειλε ο δημιουργός του  «Δόκτωρος Ζιβάγκο» προς τη Σουηδική Ακαδημία. Το πρώτο με ημερομηνία 25 Οκτωβρίου 1958 (την ημέρα ακριβώς που του ανακοινώθηκε η βράβευσή του) και το δεύτερο με ημερομηνία 29 Οκτωβρίου 1958, δηλαδή τέσσερις ημέρες αργότερα. Γράφει στο πρώτο: «Βαθιά ευγνώμων, συγκινημένος, περήφανος, κατάπληκτος, σαστισμένος», ενώ στο δεύτερο διευκρινίζει σιβυλλικά (για την εποχή εκείνη βέβαια): «Λαμβανομένης υπ’ όψιν της έννοιας η οποία δόθηκε σε αυτό το βραβείο στην κοινωνία όπου ανήκω, πρέπει να το αρνηθώ επειδή μου προσφέρθηκε χωρίς να το αξίζω. Παρακαλώ να μην αντιμετωπίσετε την εκούσια άρνηση αποδοχής του με δυσαρέσκεια».

Το ευχάριστο με μας εδώ στην Ελλάδα είναι πως σ’ αυτή τη διάκριση, με τις παγκόσμια ευεργετικές συνέπειες, έχουμε συμμετάσχει με δύο παρουσίες, του Γιώργου Σεφέρη το 1963 και του Οδυσσέα Ελύτη το 1979. Το γεγονός ότι ανάμεσα στην πρώτη και τη δεύτερη απονομή μεσολαβήσανε δεκαέξι μόλις χρόνια, ενώ διανύουμε ήδη τον τριακοστό πέμπτο χρόνο χωρίς να έχουμε διακριθεί για μια τρίτη φορά, είναι λόγος να μας κάνει να ελπίζουμε ότι δεν αργεί η ώρα προκειμένου να συμβεί κάτι σχετικό. Οι ενδείξεις πάντως υπάρχουν, σε τέτοιο μάλιστα βαθμό ώστε θεωρούμε περιττό ακόμα και να σημειώσουμε το όνομα του υποψήφίιου – ή μάλλον της υποψήφιας – σε σχέση με την απονομή για τρίτη φορά σε μας του Νομπέλ.

Ομως, αν αυτά τα γνωστά είναι κατά κάποιον τρόπο η επίσημη εκδοχή των σχέσεων της Ελλάδας με το Νομπέλ, υπάρχουν και τα άγνωστα και ανεπίσημα παρατράγουδα.

Λέγεται και δεν έχει λόγο να αμφιβάλλει κανείς, αν συμβαίνει να γνωρίζει τον βίο και την πολιτεία του ακαδημαϊκού Σπύρου Μελά, ότι είχε ταξιδέψει στις αρχές τις δεκαετίας του ’50 στη Σουηδία προκειμένου να αποτρέψει την απονομή του Νομπέλ στον Νίκο Καζαντζάκη. Με την κατηγορία ότι ήταν κομμουνιστής, γεγονός που κάθε άλλο παρά ίσχυε για τον δημιουργό του «Αλέξη Ζορμπά». Πόσο πιο ευχάριστο θα ήταν για την Ελλάδα, μέσα στα εκατόν δέκα χρόνια του Νομπέλ, αντί να προσδοκά ένα τρίτο, να ήταν το τέταρτο που θα περίμενε;