Αντίο Μένη…

Δεν είχα την τύχη να είμαι φίλη του σημαντικού συγγραφέα Μένη Κουμανταρέα. Φίλη, με την έννοια ότι σπάνια και σχεδόν τυχαία τον συναντούσα. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν είχαν χώρο να αναπτυχθούν αισθήματα και μάλιστα αυτό που τον ενδιέφερε και που ενδιαφέρει καθέναν που έχει δεθεί με την εντολή να γράφει. Ητοι να είσαι φίλος και θαυμαστής του έργου του. Και αυτούς τους όρους τους πληρούσα απολύτως. Τόσο, ώστε να είμαι θλιμμένη για αυτόν τον τραγικό χαμό, όσο θλιμμένοι ξέρω ότι είναι οι κοντινοί, στενοί του φίλοι. Αλλά το ξέρουμε ότι η ζωή και η αξία της γίνονται αισθητές με τις απώλειες που τις σημαδεύουν.

Ο θάνατος άφησε πολλές φορές τσακισμένα τα επισκεπτήριά του στο κατώφλι του Μένη Κουμανταρέα. Συνήθεια παλιομοδίτικη που όμως ο παλιομοδίτης παραλήπτης τους ήταν καλά σε θέση να εκτιμήσει. Ο θάνατος παίρνει πάντα τη μορφή και τη συμπεριφορά, τους τρόπους και τις συνήθειες αυτού που επισκέπτεται. Και σίγουρα επισκεπτήρια τσάκισε για να κάνει γνωστή την απόφασή του να διαβεί το κατώφλι στο διαμέρισμα της οδού Ζακύνθου.

Ηταν οι δεκαετίες που προηγήθηκαν. Ηταν ο θάνατος της Λιλής. Ο θάνατος του Λευτέρη Βογιατζή. Ηταν ακόμα η βαριά ασθένεια που τον είχε πλήξει τελευταία τον ίδιον και η αμείλικτη ηλικία που σώρευε χρόνο πάνω στον χρόνο και του βάραινε σώμα και ψυχή. Ο Μένης Κουμανταρέας είχε δει καταπρόσωπο τον θάνατο που τον πήρε, αρκετούς μήνες πριν από την τελευταία του επίσκεψη. Είχε την ίδια μορφή ακριβώς με την οποία την πραγματοποίησε. Ηξερε ακριβώς τι πρόκειται να γίνει και πώς. Αλλά φυσικά δεν το είχε αποδεχθεί – για να το πω ακόμα πιο σωστά, δεν καταδεχόταν να κάνει κάτι τέτοιο. Ζούσε όπως πάντα του άρεσε να ζει, γράφοντας, βγαίνοντας με τους φίλους του, ακούγοντας μουσική και διαβάζοντας.

Η αποτίμηση του έργου είναι στ’ αλήθεια περιττή. Εχει γίνει προ πολλού. Αν ο χρόνος είναι ο τελικός κριτής της αξίας του έργου μας, είχε δείξει από καιρό πως ο Κουμανταρέας είναι ενταγμένος οριστικά ανάμεσα στους μεγάλους μας πεζογράφους. Ηδη από τη δεκαετία του ’60. Ηδη από το πρώτο του βιβλίο. Ο Κουμανταρέας μαζί με μερικούς ακόμη έδωσαν στη νεότερη πεζογραφία τη φωνή με την οποία μιλάνε οι περισσότεροι από τους σύγχρονούς μας.

Τώρα είναι η ώρα (κι ας γινόταν, άμποτες, να μην είχε έρθει ακόμα, να αργούσε, κι αν ήταν να γίνει να μην ήταν με τρόπο τόσο άγριο και βάρβαρο), τώρα είναι η ώρα για τον αποχαιρετισμό ενός φίλου, τον αποχαιρετισμό στον άνθρωπο. Οχι στον συγγραφέα. Γιατί ο συγγραφέας δεν μας άφησε. Θα είναι εδώ, μαζί μας για πάντα. Ο άνθρωπος που έφυγε είναι ο μαύρος χαμός. Αυτός είναι η θλίψη και η συντριβή και η στεναχώρια για όσα δεν προλάβαμε να του πούμε, να του δείξουμε, να του προσφέρουμε και να του χαρίσουμε.

Η γνωριμία μου με τον Μένη Κουμανταρέα έγινε στο σπίτι της Κηφισιάς, στις αρχές της δεκαετίας του ’80. Στο σπίτι, τότε, κατοικούσε μόνιμα πια ο πατέρας μου και το βράδυ εκείνο γνώρισα από κοντά τον Τίτο Πατρίκιο και τον Γιάννη Κοντό. Αργότερα οι συναντήσεις μας πύκνωσαν, κυρίως από την εποχή που βγήκε το πρώτο μου βιβλίο και φαντάζομαι πως ο Κουμανταρέας ενδιαφέρθηκε ακόμη περισσότερο για μένα. Πείσθηκε, πιστεύω, πως εκτός από γιος του Ασημάκη, ήμουν κάποιος που θα του άρεσε να κάνει παρέα μαζί του. Στις δεκαετίες που ακολούθησαν, οι συναντήσεις μας άλλοτε πύκνωναν, άλλοτε αραίωναν, αλλά ποτέ δεν έπαψε να υπάρχει ανάμεσά μας αυτή η ιδιαίτερη συμπάθεια ανθρώπων που πολλά κοινά τούς συνδέουν μέσα από την Τέχνη.

Τα τελευταία πια χρόνια, με την αρρώστια και τον θάνατο της πρώτης μου γυναίκας, της Αύρας, και κατόπι με την αρρώστια της Λιλής Κουμανταρέα, η αμοιβαία αυτή συμπάθεια δυνάμωσε κι άλλο, αν και αποφεύγαμε να μιλάμε με πολλές λεπτομέρειες για την κακή σύμπτωση που τώρα μας συνέδεε. Συναντιόμασταν πάντα στα πλαίσια ενός ευρύτερου κύκλου κοινών φίλων. Οι συναντήσεις μας πύκνωναν διαρκώς και ο Μένης έδειξε να θέλει ειλικρινά – και βέβαια αυτό έγινε στ’ αλήθεια – να συνδεθεί με μια ιδιαίτερη φιλία και με τη δεύτερη γυναίκα μου, τη νεαρή συγγραφέα Λουκία Δέρβη. Με αυτήν ο Μένης αποκατέστησε μια πολύ ξεχωριστή σχέση τρυφερότητας και φροντίδας. Πέρα από τη συμπάθειά του για το πρόσωπό της, τον ενθουσίασε ολοφάνερα η απόφασή μας να παντρευτούμε κι εγώ να κάνω μαζί της μια νέα αρχή στη ζωή μου. Είναι κάτι που του μιλούσε του Μένη αυτό, γιατί και ο ίδιος δεν είχε παραιτηθεί από τη ζωή. Ηθελε να ζήσει. Ηθελε να ζήσει κι άλλο. Δεν του είχαν φθάσει τα 83 χρόνια. Ηθελε άλλα τόσα. Και δεν έπαψε στιγμή να γράφει και να βγάζει νέα βιβλία το τελευταίο διάστημα, όταν κάθε άλλος θα είχε παραδώσει τα όπλα και μία μόνο από τις ατυχίες που τον είχαν βρει να του τύχαινε. Στα 82 του – ή εκεί κοντά – το 2012, ο Μένης χόρεψε ροκ εντ ρολ στο γλέντι του γάμου μας με τη Λουκία αφήνοντας όλον τον κόσμο κατάπληκτον με τη χάρη και την ενέργεια που διέθετε, εβδομάδες μόλις ύστερα από μια μακρά και επώδυνη θεραπεία της βαριάς ασθένειας που τον είχε χτυπήσει.

Οντας απόλυτα σίγουρος για την αξία του, δεν έβλεπε τους συγγραφείς ανταγωνιστικά και είχε και για τους σύγχρονούς του και για τους παλιότερους κάθε εκτίμηση και σεβασμό, οσάκις έκρινε πως το άξιζαν. Με τους νεότερους που θα γνώριζε ήταν ενθαρρυντικός και πρόθυμος να βοηθήσει με τις παρατηρήσεις του. Αριστοκρατικός αλλά και καταδεκτικός με όλους, ανεξάρτητα από καταγωγή ή παιδεία, κατακτούσε εύκολα τη συμπάθεια και την αγάπη όσων γνώριζε.

Εκείνο που περισσότερο απ’ όλα με έκανε να τον αγαπήσω ήταν αυτή η περίεργη παιδικότητα που διατήρησε, αναλλοίωτη, πιστεύω, από τα νιάτα του, και μαζί και ένα είδος αφέλειας (μια έλλειψη πονηριάς δηλαδή και μια καλή πίστη προς τους άλλους) – κάτι που ενδεχομένως του κόστισε και τον φοβερό του θάνατο.

Δεν θέλω να σκέφτομαι το τέλος αυτό. Δεν μπορώ να το σκέφτομαι. Μου φαίνεται τόσο ξένο, τόσο αταίριαστο και τόσο άδικο για έναν τέτοιον άνθρωπο. Ενα τέλος που για οποιονδήποτε θνητό είναι άδικο και αποτρόπαιο, στην περίπτωση ενός τόσο σπουδαίου συγγραφέα μοιάζει με Υβρη που δύσκολα ξεπλένεται ακόμα και αν οι δολοφόνοι βρεθούν και δώσουν λόγο για την πράξη τους.

Οπως όλοι όσοι τον γνώρισαν από κοντά, αισθάνομαι να έχω ορφανέψει. Αυτό το κενό μοιάζει τόσο δύσκολο να καλυφθεί. Επιστρέφοντας όμως από την κηδεία του χθες, βγήκα στη βεράντα του μικρού διαμερίσματός μας στην Ασκληπιού και είδα την αζαλέα που ο Μένης μάς είχε χαρίσει για τον γάμο μας σε μια ωραία γλάστρα, η οποία είχε πρόσφατα κινδυνέψει να πεθάνει απ’ το πολύ πότισμα και είχε μπει σε αυστηρή δίαιτα για βδομάδες, τώρα ξανά ανθισμένη, με τα λευκά λουλούδια της ολάνοιχτα και τα λιγοστά κλαδάκια που απομένουν κιτρινισμένα να έχουν πετάξει νέα μάτια και φυλλαράκια. Ηταν μια φευγαλέα υπενθύμιση της ανάστασης που όλοι ευχόμαστε σαν χάσουμε κάποιον δικό μας.

Μ ε έναν νεανικό μου φίλο, τον Δήμο Πάνου, διαβάζαμε μαζί στις αρχές της  δεκαετίας του ’60 τα «Μηχανάκια» του Μένη Κουμανταρέα, την τριλογία «Το φίλο», «Το πηγάδι», «Το αγγέλιασμα» του Βασίλη Βασιλικού και το «Για ένα φιλότιμο» του Γιώργου Ιωάννου. Ετσι ήρθε κοντά μας η νέα γενιά των πεζογράφων. Με τον Μένη κάναμε παρέα για σαράντα και περισσότερα χρόνια. Είδα πολλά βιβλία του να γεννιούνται γιατί δούλεψα για πάνω από τριάντα δύο χρόνια στις εκδόσεις Κέδρος ως σύμβουλος εκδόσεων. Τι ραντεβού, τι ταβέρνες, τι θέατρα, τι φιλίες, τι τσακωμοί! Ημουν φαντάρος όταν είδα την υπέροχη τηλεταινία «Κυρία Κούλα» του Διαγόρα Χρονόπουλου, τον θαυμάσιο αυτό απεγνωσμένο έρωτα με τη σπουδαία Βέρα Ζαβιτσάνου. Τον Κουμανταρέα μου τον έδειξε για πρώτη φορά μια φίλη μου πριν τη Χούντα στην Πλατεία Βικτωρίας. Μαύρο παντελόνι, λευκό πουκάμισο και υπομειδίαμα αρχαίου αγάλματος. Ουσιαστικά γνωριστήκαμε με τη μεσολάβηση του Γιώργου Ιωάννου στην οδό Ακαδημίας και λίγο αργότερα στο βιβλιοπωλείο του παλιού «Κέδρου» Πανεπιστημίου 44. Να μην ξεχάσω, μαζί με την δική μας, τις στέρεες φιλίες του με τον Χρήστο Βαλαβανίδη, την αδελφή του Χρήστου, Μάγια, τον Βασίλη Διοσκουρίδη, τον Δημήτρη Κεχαΐδη, τον Λευτέρη Βογιατζή. Είμαι ακόμα στο νοσοκομείο με μαρμαρυγή της καρδιάς, όταν μπήκε το περασμένο Σάββατο μεσημέρι ο Γιώργος Μανιώτης και μου είπε: «Μπορείς να ακούσεις κάτι πολύ κακό;». Και μου έσκασε τη βόμβα. Ο Μένης τώρα που γράφω είναι στο νεκροτομείο γυμνός, χλωμός, μέσα σε ένα φως πρασινωπό που το έχουν τα κρεοπωλεία και τα καταστήματα ανθέων.