Η ποίηση δεν αθωώνει

Πανάρχαιο θέμα οι συγκρούσεις στον χώρο της πνευματικής ζωής. Εκεί όπου θα έπρεπε να πρυτανεύει το πνεύμα της συμφιλίωσης, έχουμε συχνά την άσκηση μιας πολεμικής που έκανε ποιητές και συγγραφείς να χάσουν τον έλεγχό τους και να γίνουν τόσο υβριστικοί όσο δεν έχουν γίνει οι πολιτικοί στις χειρότερές τους ώρες. Αναφερόμαστε στο φαινόμενο χωρίς να εννοούμε τον ποιητή Μανόλη Αναγνωστάκη, αν και ως επιτιθέμενος στο σημερινό «Αλλοτε τώρα» γίνεται εξαιρετικά ακραίος. Οπως ακραίος, με τον δικό του τρόπο, υπήρξε και ο κριτικός Ανδρέας Καραντώνης, χωρίς να χρειάζεται να υπογραμιστεί ποιός υπήρξε τελικά ο πιο επιζήμιος

Το δυστύχημα είναι ότι και τα καλά και τα κακά, τα εγκλήματα και οι καλοσύνες γίνονται κάποια στιγμή παρελθόν, αναμνήσεις. Ευτυχώς που δεν το συνειδητοποιούν πλήρως οι επαναστάτες, διαφορετικά γιατί θα έδιναν τη ζωή τους αφού τελικά θα λησμονούνταν; Το ξέρουν όμως πολύ καλά όσοι, συνειδητά ή ασύνειδα, προκαλούν συμφορές στην ανθρωπότητα. Το περίεργο είναι όταν αυτές οι δύο ιδιότητες συμπίπτουν σε ένα και το αυτό πρόσωπο.

Αν οι ιδιότητες του επαναστάτη και του καταστροφέα μπορεί να λογαριαστούν υπερβολικές για το ένα σκέλος του σημερινού «ζευγαριού», με κάποια ίσως μετριοπάθεια θα μπορούσαμε ίσως να του τις αποδώσουμε. Αφού ο κριτικός, μελετητής και δοκιμιογράφος Ανδρέας Καραντώνης υπήρξε με τον τρόπο του, σε σχέση με την κριτική της ποίησης στην Ελλάδα, ένας επαναστάτης. Οταν στα χλωρά του νιάτα, στα 1931 (είκοσι δύο μόλις χρονών!), δημοσίευσε τη μελέτη του που παραμένει ώς σήμερα σημείο αναφοράς με τον τίτλο «Ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης». Δεν είναι μόνο ο συνδυασμός της λατρείας του προς τον Κωστή Παλαμά με τα πιο νεότροπα ποιητικά ρεύματα στην Ελλάδα που ο Ανδρέας Καραντώνης έγινε ο θερμότερος απολογητής τους. Είναι κυρίως μια στάση ζωής που τοποθετούσε την ποίηση στην κορυφή της πυραμίδας όπως τη συγκροτούν όλες οι άλλες τέχνες. Και στο ολάνθιστο «νεκροταφείο» του κριτικού του έργου θα κορφολογούσε κανείς σελίδες για ποιητικά βιβλία νέων της εποχής του που είτε εξελίχθηκαν σε πρώτα ονόματα είτε σταδιοδρόμησαν ως συμπαθητικές φωνές είτε εξαφανίστηκαν σαν να μην υπήρξαν ποτέ, όλοι πάντως μαζί πιστοποιούν το βαθύτατο χνάρι του Ανδρέα Καραντώνη στο σώμα της νεοελληνικής ποίησης.

Τώρα πώς ο δημιουργός αυτός, αν και συντηρητικός πάντα πολιτικά, εκδηλώθηκε υπέρ της 21ης Απριλίου, καθόλου στα μουγκά, σε όλη τη διάρκειά της, ώστε το άρθρο του με τον τίτλο «Ψηφίστε ΝΑΙ» στον «Ελεύθερο Κόσμο» να θεωρείται απλώς το κερασάκι στην τούρτα, παραμένει ένα μυστήριο.

Θα έπρεπε λοιπόν η λαμπρή του συνεισφορά στα γράμματα να ισορροπεί την κατάπτυστη πολιτική του επιλογή ή έστω να κάνει σχετικά ήπιους όσους αποφασίζανε να του ριχτούνε; Φαίνεται πως η δεύτερη εκδοχή ήταν κάτι αδιανόητο για τον ποιητή Μανόλη Αναγνωστάκη, με αποτέλεσμα να γράψει τον Αύγουστο του 1982 στην «Αυγή», μετά μάλιστα την αποδημία του Ανδρέα Καραντώνη: «Πρόσωπο με βαριές δημόσιες αμαρτίες ο Ανδρέας Καραντώνης, αποτελεί την πιο ακραία ίσως περίπτωση “μαύρου” διανοουμένου στα μαύρα χρόνια. Δεν ήταν η μοναδική. Αλλά το εκτόπισμα της προσωπικότητάς του ήταν ασύγκριτα μεγαλύτερο από άλλων γραφιάδων της σειράς, εξού και το μέγεθος της ευθύνης του – ή της ανευθυνότητάς του. Διαπρύσιος τιμητής της “στρατευμένης τέχνης” στράτευσε πλουσιοπάροχα ο ίδιος την όντως χαρισματική του γραφίδα στην υπηρεσία όλων των από το 1945 και εντεύθεν αντιδραστικών καθεστώτων στην πιο προωθημένη τους μορφή. Υπήρξε, με το αζημίωτο, ένας από τους ελάχιστους, ούτε στα δάχτυλα του ενός χεριού μετρημένους, πνευματικούς υποστηρικτές της χούντας, όταν οι περισσότεροι εν ιδεολογία συνάδελφοί του είτε την πολέμησαν ανοιχτά είτε εν πάση περιπτώσει δεν έστερξαν στην ταπείνωση να γίνουν υπηρέτες της τυραννίας του Παπαδόπουλου».

Χωρίς να υιοθετούμε την άποψη, τη σωστή κατά κάποιον τρόπο, που διατύπωσε ένας μοναχός την 21η Απριλίου 1967 στον ποιητή Ν.Δ. Καρούζο, που συνέπεσε την ημέρα εκείνη να βρίσκεται στη Μονή Ξενοφώντος: «Τι δικτατορία, τι δημοκρατία, παιδί μου, όλα εμείς οι άνθρωποι είμαστε», οφείλουμε όσοι είμαστε ακόμα ζωντανοί και γνωρίζουμε πρόσωπα και πράγματα να μην κρύβουμε την όποια αλήθεια. Το ήθος, η πολιτεία και η αξία του Μανόλη Αναγνωστάκη είναι πέραν πάσης αμφισβητήσεως, ενώ οι δύο πρώτες ιδιότητες για τον Ανδρέα Καραντώνη είναι τόσο αμφισβητήσιμες. Δεν σημαίνει όμως ότι και ο Αναγνωστάκης δεν εδικαιούτο να κάνει λάθη. Και στο απόσπασμα του εκτεταμένου άρθρου του για τον Καραντώνη, που είχε τον τίτλο «Ατομική και ιστορική δικαιοσύνη», σημειώνονται πράγματι δύο λάθη. Το ένα είναι όταν γράφει για τον Καραντώνη ότι «υπήρξε με το αζημίωτο υποστηρικτής της χούντας». Δεν υπήρξε κανένα αζημίωτο. Ο Ανδρέας Καραντώνης ήταν για δεκαετίες υπάλληλος στην παλιά ΕΡΤ (παλιότερα ακόμα λεγόταν ΕΙΡ) κι η δουλειά του ήταν να γράφει κείμενα για εκπομπές και για το περιοδικό «Ραδιοπρόγραμμα». Θα ήταν αστείο να ισχυριστεί κανείς ότι ένα τέτοιο συγγραφικό μέγεθος σαν τον Καραντώνη θα ήταν δυνατόν να κινδυνεύσει με οποιαδήποτε πολιτική αλλαγή, γεγονός βέβαια που κάνει το σφάλμα να στρατευτεί με τη χούντα ακόμα μεγαλύτερο.

Το σημαντικότερο όμως λάθος του Αναγνωστάκη είναι όταν μιλάει και λέει – αν και ξέρει την αλήθεια – ότι «οι περισσότεροι εν ιδεολογία συνάδελφοι του Καραντώνη είτε την πολέμησαν ανοιχτά τη χούντα είτε δεν έστερξαν να γίνουν υπηρέτες της τυραννίας του Παπαδόπουλου». Εννοεί σαφέστατα, στην πρώτη περίπτωση, συγγραφείς που πριν από την 21η Απριλίου χαρακτηρίζονταν ως «δεξιοί». Χωρίς όμως να προσθέτει ότι οι περισσότεροί τους χρησιμοποίησαν την επάρατη επταετία ως ένα είδος λουτρού της Κανάθου ώστε να εξαγνιστούν από τις προδικτατορικές τους πολιτικές αμαρτίες και να αναδυθούν σαν από τα γεννοφάσκια τους προοδευτικοί.

Οπως επίσης σε ένα τόσο καταπελτικό κείμενο, αν θα ήθελε να είναι απόλυτα αντικειμενικός, θα έπρεπε να αναγνωρίσει ο Μανόλης Αναγνωστάκης ότι στις αρχές της δεκαετίας του ’60 ήταν ο Καραντώνης που εξεθείαζε τα ποιητικά βιβλία του Γιάννη Ρίτσου. Οταν μάλιστα εθεωρείτο ο ίδιος ο Καραντώνης ως ο επίσημος κριτικός του άξονα που συγκροτούσε το δίδυμο Σεφέρης – Ελύτης, ενώ πολλοί που τον εγκολπώθηκαν αργότερα (τον Ρίτσο), επιδαψιλεύοντάς τον με τιμές και μελέτες, την ίδια εποχή που ο Καραντώνης τον επαινούσε, τον θεωρούσαν απλώς πολυγράφο και ήσσονος σημασίας ποιητή. Μπορεί βέβαια η Ελλάδα να μην είναι ούτε Ιταλία ούτε Γαλλία, καθώς «φασίστες» συγγραφείς τους, όπως ο Ινιάτσιο Σιλόνε και ο Σελίν, όσο κι αν στηλιτεύονται, η αξία τους δεν αποσιωπάται, κάτι που ως πολύ πιο δίκαιο και ανθρώπινο θα ήταν σωστό να ισχύει και σ’ εμάς.