Αθήνα: μια πρωτεύουσα του κινηματογράφου

Τι σημαίνει ελληνικό σινεμά; Για να «συμμαζέψω» το κάπως θολό ερώτημα, ας το διατυπώσω διαφορετικά: τι συνιστά την ελληνικότητα μιας ταινίας; Ας πούμε πως αυτή καθορίζεται από την ευχέρεια που παρέχει σ’ εμάς, τους θεατές, να αναγνωρίσουμε την Ελλάδα, τους Ελληνες, τις ιδιοσυγκρασίες τους από ταινία σε ταινία. Κάτι που, με τη σειρά του, καθορίζεται από την κυρίαρχη αστική ιδεολογία που μεταγράφτηκε σε φιλμ. H Αθήνα που περιέγραφαν οι γονείς μας, για παράδειγμα, έμοιαζε με αποκύημα επιστημονικής φαντασίας. Οι περιγραφές δεν αρκούσαν για να σε πείσουν πως αυτή η πόλη υπήρξε, κάποτε, τόσο όμορφη. Μέχρι που την ανακάλυπτες στο σινεμά. Η αλήθεια είναι πως ο παλιός κινηματογράφος μας δεν έχει να επιδείξει πολλές καλές ταινίες – αλλά αυτό, από ένα σημείο και μετά, δεν είχε σημασία. Σημασία έχουν οι μνήμες που κρύβονται πίσω από τις κακοτεχνίες, και η – από σπόντα – ανεκτίμητη ηθογραφική τους αξία.

Πλάκα και Δουργούτι. Εδώ, το «World Film Locations: Athens», μια ξεχωριστή, ξενόγλωσση έκδοση, έρχεται να συμπληρώσει τα κενά. Είναι ένας κινηματογραφικός οδηγός που συμπληρώνει την επιτυχημένη σειρά «World Film Locations» του εκδοτικού οίκου Intellect, όπου παρελαύνουν εμβληματικές αλλά και λιγότερο γνωστές τοποθεσίες γυρισμάτων ελληνικών και ξένων ταινιών στην Αθήνα. Ετσι, η έκδοση μεταφέρει τους αναγνώστες – θεατές σε ένα ταξίδι στον χρόνο καλύπτοντας σχεδόν έναν αιώνα κινηματογράφου. Οι παραγκουπόλεις στο Δουργούτι, τα θερινά σινεμά της Κηφισιάς, η Ιχθυόσκαλα του Κερατσινίου, τα καφέ της Φωκίωνος Νέγρη, οι πολυκατοικίες στο Κουκάκι και στην Κυψέλη και φυσικά η Σταδίου, η Ομόνοια, η Πλάκα έρχονται σε πρώτο πλάνο.

Η Αθήνα βέβαια δεν άλλαζε μόνο από εποχή σε εποχή αλλά και από σκηνοθέτη σε σκηνοθέτη. Αλλη η Αθήνα του Γιάννη Δαλιανίδη, μια πόλη που σε κάθε γωνιά της κρύβει και μια έκπληξη, και άλλη η Αθήνα του Αλέκου Αλεξανδράκη στο «Συνοικία το Ονειρο» όπου μοιάζει περισσότερο με παραγκούπολη. Ακόμη, στον «Δράκο» του Νίκου Κούνδουρου, ένα τραγικό φιλμ νουάρ, ερχόμαστε αντιμέτωποι με την άλλη πόλη, αυτή του περιθωρίου. Κάπου στη μέση, βρίσκεται ο σπουδαίος Γιώργος Τζαβέλλας, έτοιμος να καταγράψει τις ομορφιές αλλά και τα δυσάρεστα σημεία μιας πόλης που αναζητά – όπως και ολόκληρη η χώρα – την ταυτότητά της. Αναζήτηση που «προχώρησε» παράλληλα με αυτή των σκηνοθετών μας – φθάνοντας μέχρι το Νίκο Παναγιωτόπουλο.

Ο Νίκος Παναγιωτόπουλος. Η Αφροδίτη Νικολαΐδου μας λέει: «Δεν νομίζω ότι υπάρχει κανένας στον κριτικό και ακαδημαϊκό χώρο που να αμφισβητεί το γεγονός ότι ο Νίκος Παναγιωτόπουλος είναι ο κατ’ εξοχήν σκηνοθέτης της Αθήνας. Πραγματικά έχει παρουσιάσει την πρωτεύουσα με επιμονή, με διαφορετικούς τρόπους, από κοσμοπολίτικη μέχρι παρακμιακή, τις περισσότερες μάλιστα φορές πηγαίνοντας κόντρα στον κυρίαρχο λόγο της εποχής (θυμηθείτε το “Delivery” την περίοδο των Ολυμπιακών Αγώνων), μέσα από διαφορετικά είδη όπως το μιούζικαλ και το νουάρ, μέσα από διαφορετικές χρονικές περιόδους από τη δεκαετία του ’70 μέχρι τις μέρες μας. Στην πραγματικότητα ο Παναγιωτόπουλος δεν αποτύπωσε με τον φακό του την Αθήνα, αλλά αποτύπωσε τη ματιά και το μυαλό του πάνω στην Αθήνα».
Ενώ όμως οι εκπρόσωποι του λεγόμενου Νέου Ελληνικού Κινηματογράφου αναζητούσαν τη δική τους πόλη, οι ξένοι φιλμογράφοι έφθαναν εδώ με εντελώς διαφορετικές προθέσεις. Η Αννα Πούπου συμπληρώνει: «Υπάρχει η εντύπωση ότι κινηματογραφικά είδη όπως το θρίλερ, οι αστυνομικές ή κατασκοπικές περιπέτειες δεν άνθησαν στον ελληνικό χώρο: ωστόσο εντοπίσαμε πολλές ξένες ταινίες, ιδιαίτερα της περιόδου 1960 και 1970, που ανήκουν σε αυτά τα είδη τα οποία περιέχουν σκηνές παρακολούθησης, καταδίωξης και δράσης σε εξωτερικούς χώρους και οι οποίες βασίζονται σε ατελείωτες διαδρομές μέσα στην πόλη, όπως  οι σκηνές καταδίωξης στους “Διαρρήκτες” (Le Casse) του Ανρί Βερνέιγ, ή απεικονίζουν την Αθήνα μέσα σε ένα πλαίσιο οριενταλισμού σαν ένα χώρο ραδιουργίας, επικίνδυνο και ελκυστικό, όπως στο Covert Action, στο Angry Hills του Ρόμπερτ Αλντριτς (που δυστυχώς δεν καταφέραμε να συμπεριλάβουμε) ή στο πιο πρόσφατο “Τα δύο πρόσωπα του Ιανουαρίου”. Στην ίδια περίοδο όμως έχουμε και ελληνικές ταινίες που παίζουν με αυτά τα είδη όπως το Κιέριον του Θέου ή τον Ιωάννη τον Βίαιο της Μαρκετάκη και που αναδεικνύουν μια πιο πολύπλευρη εικόνα της Αθήνας που ξεφεύγει από το τυποποιημένο τρίπτυχο αυλή, βασιλικός και ασβέστης που κυριαρχεί στα παραδοσιακά είδη του εμπορικού κινηματογράφου, στο μελόδραμα και την κωμωδία».

Κούτρας και Γιάνναρης. Και ξαφνικά, η Ελλάδα από χώρος αποστολής μεταναστών – που υπήρξε στο παρελθόν – γίνεται χώρα υποδοχής. Φθάνοντας στο σήμερα, στην Αθήνα της κρίσης δηλαδή, συναντάμε νέους – ή όχι και τόσο νέους πια – δημιουργούς που έχουν μέσα σε λίγο χρόνο αφήσει το δικό τους στίγμα. Ανάμεσά τους, ο Αργύρης Παπαδημητρόπουλος («Wasted Youth»), ο Κωνσταντίνος Γιάνναρης («Από την άκρη της πόλης»), ο Γιάννης Οικονομίδης («Η ψυχή στο στόμα», «Μαχαιροβγάλτης», «Το μικρό ψάρι») και ο Πάνος Κούτρας. «Ηδη από την Επίθεση του γιγαντιαίου μουσακά του Κούτρα, τα πρώτα σημάδια ήταν εμφανή ήδη στο τέλος της δεκαετίας του ’90: η Αθήνα αυτοκαταστρέφεται από τους ίδιους της τους στερεοτυπικούς δείκτες (σήματα κατατεθέν και της ελληνικότητας): Ακρόπολη, άγαλμα του Κολοκοτρώνη και Παλαιά Βουλή, όλα λούζονται ειρωνικά και παρωδιακά στις κραυγές και στο αίμα, από ένα άλλο στερεότυπο της μπανάλ τουριστικής μας κουλτούρας, τον μουσακά. Με τις δύο τελευταίες ταινίες, Στρέλλα και Xenia ο Κούτρας δίνει και μια διέξοδο στον αστικό εφιάλτη: η λύση βρίσκεται στη διεκδίκηση του δημόσιου χώρου από τις διαφορετικές έμφυλες, φυλετικές και σεξουαλικές ταυτότητες».

Info
«World film locations: Athens», University Chicago Press, επιμ.: Αννα Πούπου, Αφροδίτη Νικολαΐδου, Ειρήνη Σηφάκη. Περιέχει κείμενα των Δημήτρη Παπανικολάου, Δημήτρη Ελευθεριώτη, Αθηνάς Καρτάλου, Αγγελικής Μυλωνάκη, Λυδίας Παπαδημητρίου