Ντάριο Φο: Η ζωή του όλη σε πρώτο πρόσωπο

Οπως και να έχει, η παράσταση για τη ζωή και το έργο του είναι προγραμματισμένη για τις αρχές του ερχόμενου καλοκαιριού στο Ιδρυμα Μιχάλης Κακογιάννης και με τη Λίνα Νικολακοπούλου να έχει πιάσει ήδη το μολύβι. Δεν είναι βέβαιο αν ο ίδιος ο Φο θα περάσει μια βόλτα από την Ελλάδα την οποία έδειξε ότι αγαπά («μίλησε ας πούμε με μεγάλη ζεστασιά για τον Μίκη Θεοδωράκη»). Ετσι κι αλλιώς όμως, για τον Κραουνάκη άλλο είναι το σημαντικότερο.
 
«Δεν υπάρχει έργο του ή ατάκα του που να μη μας αφορά» λέει και διευκρινίζει ότι δικός του στόχος είναι μια κλασική μουσική αφήγηση για έναν μεγάλο θεατράνθρωπο που όρισε και βίωσε την ιστορία και την περιπέτεια των νοτιοευρωπαϊκών αριστερών κινημάτων. Με συγκρούσεις, ξυλοκοπήματα, φυλακίσεις.

«Κατορθώματα», δηλαδή, το λιγότερο αξιομνημόνευτα για τον Κραουνάκη που πιστεύει ότι σήμερα σε πολιτιστικό επίπεδο «πάσχουμε από αισθητική βαρβαρότητα, έτοιμες, προτηγανισμένες ιδέες, από ένα σύστημα παραγωγής τέχνης σε οργανισμούς και ιδρύματα, που όσο και αν δεν λογοκρίνει στην ουσία το κάνει».

Κι ας επιμένουν μερικοί ότι ακόμα και στο πεδίο του πολιτισμού, η ευρωπαϊκή Αριστερά που λέγαμε, αντί να αντιληφθεί την κατάσταση, λαϊκίζει; «Την τέχνη δεν την έκαναν ποτέ οι πολιτικοί» τονίζει γελώντας πονηρά ο Κραουνάκης. «Την τέχνη την έκαναν οι αλήτες».

«Ο μεγαλύτερος σκηνοθέτης ήταν ο Κουν!»

Είχαμε ανεβάσει μια παράσταση όπου είχαμε Θεοδωράκη. Είχαμε ένα τραγούδι δικό του που είχαμε μάθει, το τραγουδούσαμε στο τέλος της παράστασης. Δεν θυμάμαι ποιο τραγούδι ήταν, θα χρειαζόταν κάποιος να μου το τραγουδήσει και θα σας έλεγα αμέσως «να, αυτό είναι το τραγούδι!». Είναι ένα από τα πιο γνωστά. Αρκεί κανείς να δει τις βιντεοσκοπήσεις… αλλά δεν είναι αυτό σημαντικό, άλλες είναι οι σημαντικές στιγμές […]. Η Φράνκα υπήρξε και η πραγματική μου δασκάλα. Μετά, όμως, μέσα στο θέατρο έγινα μίμος. Σπούδασα πλάι στον Ζακ Λε Κοκ την τέχνη της παντομίμας. Μετά είχα την τύχη να μελετήσω το θέατρο τέχνης και το ελληνικό θέατρο. Κυρίως την κωμωδία. Αριστοφάνη! Εχω χρησιμοποιήσει βεβαίως κείμενα του Αριστοφάνη. Η Φράνκα έπαιζε Αριστοφάνη, κωμωδίες. Εχω έρθει να παίξω ελληνικό θέατρο στην Αθήνα, κάτω από την Ακρόπολη, στο Ηρώδειο το πολύ πριν από εφτά – οκτώ χρόνια. Εχω μάλιστα προσποιηθεί ότι μιλάω την αρχαία ελληνική γλώσσα. Εχω παίξει ρόλο στην αρχαιοελληνική! Το κοινό το έχαψε! Ο μεγαλύτερος θεατρικός σκηνοθέτης που συνάντησα ήταν ο Κουν, ο οποίος σκηνοθέτησε με θαυμάσιο τρόπο μια κωμωδία μου που αφορούσε την ανακάλυψη της Αμερικής, το «Isabella, tre caravelle e un caccciaballe». Ηταν φοβερός, πέθανε νομίζω στα ενενήντα του. Τη μουσική μας την έγραψε ο Φλορέντζο Κάρπι που έκανε πάντα τη μουσική για εμάς.
Ενα στοιχείο που μπορεί να γίνει επικίνδυνο αν δεν εστιάσουμε σε αυτό είναι ότι το δικό μας υπήρξε θέατρο που δεν έγινε ανεκτό από το καθεστώς με κανέναν τρόπο. Αυτό είναι το σημαντικό. Κάποια στιγμή βγήκαμε από το επίσημο θέατρο και αρχίσαμε να οργανώνουμε όχι μία, άλλα δυο και τρεις κομπανίες μαζί που έπαιζαν σε χώρους που δεν είχαν ποτέ ανοιχτεί στο θέατρο, αθλητικά κέντρα, στην ύπαιθρο, σε παλιές εκκλησίες, σε κινηματογράφους, σε εργοστάσια. Ο πόλεμος ενάντια στους φασίστες που έρχονταν να μας επιτεθούν ήταν σε ημερήσια διάταξη. Αν δεν ακολουθήσουμε μια τέτοια αφήγηση, είναι ανώφελο να διηγηθούμε οτιδήποτε γιατί η δική μας ιστορία είναι αντί διαμετρικά αντίθετη προς αυτή ενός οποιουδήποτε δημιουργού.

«Ο βιομήχανος που πέθανε από τα γέλια»

Με τα χρόνια, ζώντας και παίζοντας έναν μεγάλο αριθμό κωμωδιών, τραγωδιών, σατιρικών μονολόγων, συνειδητοποίησα… ότι το θέατρο γινόταν και για μένα μέρα με τη μέρα, με κάθε έννοια, η ζωή μου. Δεν επρόκειτο πλέον για το απλό ανέβασμα ιστοριών, φάρσας και αυτοσχεδιασμών. Κάθε βραδιά σού τύχαινε να διαχειριστείς τη συνάντηση με ένα κοινό πάντα απρόβλεπτο στις αντιδράσεις του και τη συμπεριφορά του. Το πρώτο πρόβλημα που έπρεπε να αντιμετωπίσω ήταν να καταλάβω τι σόι θεατές βρίσκονταν απέναντί μου στο ακροατήριο, στα θεωρεία, στους εξώστες.

Ετσι, από τις πρώτες κιόλας ατάκες διαπίστωνες τη διάθεση, τον χαρακτήρα, τη συμπεριφορά του εκάστοτε κοινού. Η ερμηνεία του κοινού όμως δεν ήταν πάντα γραμμική και ξεκάθαρη. Συνέβαινε, για παράδειγμα, μια «δοκιμασμένη» ατάκα να τύχει απροσδόκητης αντιμετώπισης. Το κοινό δεν την εκτιμούσε, ίσως λίγοι να την αντιμετώπιζαν με ισχνά γέλια […]

Παίζοντας δίπλα στη Φράνκα είχα την ευκαιρία να διδαχθώ την τέχνη της σκηνής σαν να παρακολουθούσα κάποια ακαδημία. Ή ακόμα περισσότερο μάθαινα να ζω το φανταστικό ως μια επιστημονική διαδικασία. Το πιο σημαντικό, ίσως, δίδαγμα που μου χάρισε η Φράνκα είναι, δίχως άλλο, η φρικτά αρνητική πλευρά του «τέταρτου τείχους» στο θέατρο. Τι είναι το «τέταρτο τείχος»; Τι σημαίνει; Είναι η συνθήκη που βιώνει συνήθως το κοινό που παρακολουθεί την αναπαράσταση με τη διάθεση του «ηδονοβλεψία». Δηλαδή, κρυφοκοιτάζει στα σκοτεινά, αθέατο, μια ιστορία που οι ηθοποιοί ζούνε πέρα από το προσκήνιο, σαν να μην υποδύονται ρόλους μπροστά σε εκατοντάδες άλλους ανθρώπους. Αυτή είναι η χειρότερη συνθήκη που μπορεί να βιώσει ο ηθοποιός […].

ΤΡΙΚΛΟΠΟΔΙΕΣ. Ενα βράδυ στην αίθουσα εκτυλίχθηκε μια πραγματική τραγωδία. Μια κυρία πιάνει στα πράσα τον σύζυγό της μαζί με την ερωμένη του. Από τη σκηνή της γυναίκας γίνεται κατανοητό ότι τον έχει ακολουθήσει από το σπίτι.

Η γυναίκα προσβάλλει την ερωμένη του άπιστου άνδρα που, προσπαθώντας να την ηρεμήσει, δέχεται ένα χαστούκι, για να αρχίσει έτσι ένας φοβερός σαματάς επιπέδου ταβέρνας. Ο διευθυντής παρεμβαίνει καλώντας τους διαπληκτιζομένους να εξέλθουν για να εκτονώσουν τον θυμό τους. Η Φράνκα, που εκείνη τη στιγμή βρίσκεται μόνη της στη σκηνή, απευθύνεται στο κοινό χωρίς δισταγμό λέγοντας: «Λυπάμαι αν το χάψατε όλοι, αλλά αυτό ήταν ένα σκετς που οργάνωσε ο Ντάριο με ηθοποιούς της κομπανίας μας. Είναι κάτι που κάνουμε συχνά για να αποκολλήσουμε όλους εσάς από τη στάση παθητικότητας που έχετε, όπως και απόψε, σε σχέση με την παράστασή μας». Εγώ μπαίνω στη σκηνή εκείνη τη στιγμή και λέω: «Ούτε κατά διάνοια, εγώ δεν έχω καμία σχέση».

Και η Φράνκα απαντάει: «Σιωπή, ψεύτη!». Και λίγο έλειψε να αρχίσουμε και εμείς το δικό μας σκετς πάνω στη σκηνή. Τέτοια γεγονότα μάς μαθαίνουν ότι η μυθοπλασία και η πραγματικότητα συχνά βάζουν τρικλοποδιά η μία στην άλλη.
Σχετικά με το επίπλαστο και το πραγματικό, πριν από τριάντα χρόνια κάποια τοπική εφημερίδα της Κρεμόνα, όπου είχαμε κάνει ντεμπούτο μερικές ημέρες πριν στο κατάμεστο θέατρο Πονκιέλι, έβγαλε φύλλο με ένα παράδοξο πρωτοσέλιδο. Ιδού: «Η έκφραση “πέθανα από τα γέλια” από σήμερα δεν είναι πια απλό ρητορικό σχήμα. Εχθές στο θέατρο Πονκιέλι ένας γνωστός βιομήχανος που αρεσκόταν να απολαμβάνει τις παραστάσεις από τα θεωρεία, ύστερα από ατάκα της Φράνκα Ράμε που πρωταγωνιστεί στην παράσταση “Coppia aperta, Quasi spalancata”, τη στιγμή που σύσσωμο το κοινό ξέσπαγε σε δυνατά γέλια, δεν άντεξε, πεθαίνοντας πραγματικά… από το πολύ γέλιο».