Μάνος Χατζιδάκις: Ενα κείμενο παρακαταθήκη

Είμαστε στα μέσα της δεκαετίας του ’80 και ο Μάνος Χατζιδάκις, ο Γιάννης Τσαρούχης, ο Κώστας Ταχτσής και μερικοί ακόμη δημιουργοί βρίσκονται στο στόχαστρο μιας συμπολιτευόμενης, με την τότε κυβέρνηση, εφημερίδας, της «Αυριανής». Που δρα ανεξέλεγκτα, καθώς το εκλεγμένο για δεύτερη τετραετία κόμμα έχει εγκαταστήσει ένα εξωφρενικό καθεστώς: να συνδυάζονται, χωρίς κανένας να δείχνει ότι εκπλήσσεται, μια πολιτική ελευθεριότητα με μια συντηρητική μικροαστική ηθική που μετέβαλλε σε αποδιοπομπαίο κάθε μη «ορθοφρονούν» ερωτικά άτομο.

Οσον αφορά τον Τσαρούχη, αν και προκλητικός ως δημιουργός με την πιο βαθιά και πνευματική έννοια του όρου, χαμηλών τόνων όμως ως άνθρωπος, είχε περιοριστεί να πει, σε σχέση με τις επιθέσεις που του γίνονταν, «αισθάνομαι σαν μια κατσαρίδα που έχει πέσει ανάσκελα στο μπάνιο». Ο Ταχτσής, όπως είναι γνωστό, είχε το δικό του μπαϊράκι και δεν αποκλείεται ακόμα και να διασκέδαζε με τον διασυρμό που του γινόταν. Ο Χατζιδάκις όμως, που θιγόταν βαθιά και επαναστατούσε όταν διέκρινε την κατευθυνόμενη αντίδραση και σκέψη σε θέματα πολιτικής και ηθικής σημασίας, δεν θα ήταν δυνατόν να σιωπήσει – και όχι βέβαια επειδή είχαν προσβάλει τον ίδιο. Δεν θα δεχόταν ποτέ ο στοχασμός του να διασυρθεί και να αποτελέσει τροφή για κουτσομπολιά. Οταν έλεγε, για παράδειγμα, «όλοι γνωρίζουν ότι οι δικές μου ερωτικές επιλογές είναι τελείως διαφορετικές σε σχέση με τις επιλογές του Νίκου Γκάτσου, ωστόσο συζητάμε περί έρωτος και δεν υπάρχει καμία διαφορά στις απόψεις μας». Καταλαβαίνει κανείς πώς θα μπορούσε να αισθάνεται ο Χατζιδάκις όταν με μια τέτοιας ποιότητας ηθική, πνευματική και ποιητική αρματωσιά ο ίδιος μεταβαλλόταν σε στόχο ανεγκέφαλων και προπαντός ανθρώπων που ήθελαν να παρασύρουν τη μάζα – που την είχε χαρακτηρίσει άλλωστε ως «μεγάλο μπελά» – προκειμένου να ικανοποιήσουν τα άνομά τους συμφέροντα. Για να αντιδράσει στο καθεστώς αυτό έστειλε σε απογευματινή εφημερίδα την επιστολή που παραθέτουμε – μια επιστολή πραγματική παρακαταθήκη.

«Αν έβαζα κάποιο τίτλο σ’ αυτό το γράμμα – δημοσίευμα που σου ζητώ, αν φυσικά έχεις την καλοσύνη να το δημοσιεύσεις χωρίς να δεσμεύεσαι και με το περιεχόμενό του, θα ‘ταν περίπου αυτός: “Το πρόσωπο του τέρατος κι όταν αρχίζει να του μοιάζουμε”. Επαναφέρω βέβαια στη μνήμη ένα από τα σχόλια που είχα κάνει στο πάλαι ποτέ Τρίτο και που έλεγα συγκεκριμένα πως “σαν αρχίσει το πρόσωπο του τέρατος να μη μας τρομάζει, πάει να πει πως αρχίζουμε να του μοιάζουμε”. Κι αυτή ήταν η ιδέα που μου ξανάρθε τυραννικά στο νου σαν είδα την παθητικότητα της κοινής γνώμης σ’ όσα αηδιαστικά συμβαίνουν γύρω μας και μες στη χώρα μας τον τελευταίο τούτο καιρόν.
Γιατί δεν είναι δυνατόν ο υπόκοσμος και τα κοινωνικά αποβράσματα με τις φυλλάδες τους να επιδιώκουν με θρασύτητα να καθορίσουν το επίπεδο νοημοσύνης του ελληνικού λαού και τον βαθμό αξιοπρέπειας των επωνύμων και μη πολιτών της χώρας αυτής.

Μια πραγματικά υγιής κοινωνία απορρίπτει “μετά βδελυγμίας” τις αμφισβητήσιμες “εθνικές” υπηρεσίες τοιούτων δούλων. Διότι τοιούτοι δούλοι, ανεξάρτητα από το προσωπείο που κατά καιρούς φορούν – βασιλόφρον ή σοσιαλίζον, δεν έχει σημασία – επιδιώκουν με κάθε μέσον και με κάθε καθεστώς να επιβιώσουν αυτοί και τα αντιανθρώπινα συμφέροντά τους σε βάρος της πολιτείας και της ψυχικής υγείας ολοκλήρου του έθνους.

Ομως εκτός από τα κόμματα και τους εκπροσώπους των, είναι και τα μέλη της κοινωνίας που οφείλουν ν’ αντιδράσουν, οι πολίτες. Η οποιαδήποτε παθητική τους στάση είναι σαν συμπαράσταση στις ανενδοίαστες ενέργειες και πράξεις αυτών των εγκαθέτων, με τις φασιστικές και εγκληματικές επιδιώξεις τους. Δεν μπορεί να ισχύει το “τι με νοιάζει εμένα” και να δημιουργείται έτσι ένας άρρωστος εθισμός μπροστά στις οργανωμένες θρασύτατες και προκλητικές τους πράξεις. Και βέβαια σας νοιάζει. Πρέπει να σας νοιάζει το ότι ο Καραμανλής εμφανίζεται ξαφνικά πρωτοσέλιδα σαν Βούλγαρος, το ότι ο Εβερτ σύρεται στα δικαστήρια για να προασπίσει τον πατέρα του και τον εαυτό του από μια ατέλειωτη βρωμερή λάσπη, το ότι ο Τσαρούχης κι εγώ διασυρόμεθα σε τρισάθλια πρωτοσέλιδα σαν… επικίνδυνα ανήθικοι. Για ν’ αναφέρω τρία μόνον πρόσφατα περιστατικά από τα τόσα.

(…) Ο Τσαρούχης είναι πρόσωπο που ανήκει στην ιστορία της ζωγραφικής κι όχι μόνο της ελληνικής, ώστε να μη γίνεται ανεκτό κοινοί αλήτες να ‘ρχονται να τον διασύρουν. Για μένα τώρα, έχω σαράντα χρόνια που δουλεύω σ’ αυτή τη χώρα κι έχω κατορθώσει να μιλώ με τη μουσική μου αξία ελληνικά, ώστε να μην επιτρέπεται η διεστραμμένη αντιμετώπισή μου απ’ τα οποιαδήποτε κοινωνικά λαθρόβια αποβράσματα.

Διαφορετικά, όλοι οδηγούμεθα στην απομάκρυνση και στην παθητική τοποθέτησή μας απέναντι στη χώρα και στα προβλήματά της. Οδηγούμεθα στο να γίνουμε ξένοι. Και τότε, “συνηθίζοντας στη θέα του τέρατος”, αναγκαστικά θ’ αφήσουμε τα τέρατα να μας κατασπαράξουν. Πρώτα εμάς που για διάφορους λόγους βρισκόμαστε στην πρώτη σειρά κι ύστερα σας, όλους σας. Οσοι από σας δεν γεννηθήκατε με χαμηλή νοημοσύνη κι έτσι δεν προορίζεσθε να κατασκευασθείτε “αγανακτισμένοι πολίτες” – όργανα σκοτεινών επιδιώξεων. Κι αλίμονο αν ο φόβος των αντιποίνων απ’ αυτούς τους γκανγκστερίσκους, μας οδηγήσει στην παθητική κι αδιαμαρτύρητη ανοχή τους. Πολύ σύντομα, έτσι καθώς θα ‘μαστε βαθιά άρρωστοι, δεν θα μας ξαφνιάσει η οποιαδήποτε δικτατορική προβολή κι επιβολή τους. Είτε αυτών των ίδιων, είτε των όπισθεν ευρισκομένων αφεντικών τους.

Είναι εμπαιγμός να θεωρείται “φασιστική” η δίκαιη απαίτησή μου να κλείσουν διά παντός τα βρωμερά γραφεία τους και οι δηλητηριασμένες ρυπαρές φυλλάδες τους. Και να παραμένει ανεξέλεγκτη η χωρίς προσχήματα φασιστική τους παρουσία κι από το κράτος κι από τα όργανά του κι από τη Δικαιοσύνη.
Αντιδράστε όσο είναι καιρός. Απαιτήστε να φιμωθούν και να πάψουν να εκμεταλλεύονται τις πόρτες και τα παράθυρα της Δημοκρατίας αυτά τα σκοτεινής καταγωγής υποκείμενα του φασισμού.

Κι όσο για μένα, από νέος είχα επιλέξει αυτούς που μ’ ενδιέφερε η κρίση τους, ευνοϊκή ή απορριπτική, ώστε σήμερα να ‘χω τη δύναμη να περιφρονώ το χυδαιολόγιο απ’ τον υπόκοσμο κι απ’ τα ανυπόληπτα άτομα. Ομολογώ πως τότε θα ντρεπόμουνα πολύ, σα βγαίναν οι βρωμερές φυλλάδες τους να με παινέψουν. Μα κάποια ντροπή νομίζω πως πρέπει να μένει σ’ όσους διαβάζουν τις βρωμιές αναρτημένες στα περίπτερα δίχως ν’ αγανακτούνε έμπρακτα. Κι όχι για να υπερασπισθούν εμένα – σας ορκίζομαι, δεν το ‘χω ανάγκη. Αλλά έτσι, για να υπερασπισθούνε στοιχειωδώς την έννοια της ανθρώπινης ευπρέπειας και αξιοπρέπειας».