[Η κριτική της Δευτέρας] Ο σταυρός σπαθί

Πρωτοείδαμε στην Ελλάδα ως θεατρικό μονόλογο το κεφάλαιο από τους «Αδελφούς Καραμαζόφ» του Ντοστογιέφσκι με τον «Μεγάλο Ιεροεξεταστή», σκηνοθετημένο από τον Πίτερ Μπρουκ. Εδώ και δύο χρόνια και σε διάφορους χώρους (τελευταία στο Φεστιβάλ Μονολόγων που πραγματοποιήθηκε στην Ερμιόνη) τον ερμηνεύει ο Κωνσταντίνος Κωνσταντόπουλος. Σπεύδω εξαρχής να πω ότι ο Κωνσταντόπουλος είναι μια από τις πλέον καλλιεργημένες και μουσικά προικισμένες φωνές του σύγχρονου θεάτρου μας. Ανακάλυψη του Μίνωα Βολανάκη, ο Κωνσταντόπουλος έχει ερμηνεύσει κατά καιρούς και Μπάιρον και Πίντερ, τραγωδία και αστικό δράμα.

Προσέρχεται στο κείμενο του Ντοστογιέφσκι στην εγκυρότερη μετάφραση που διαθέτουμε, του σημαντικού και μονήρους ποιητή και δημιουργού τού αξεπέραστου τραγικού «Κιβωτίου», Αρη Αλεξάνδρου, ώριμος και με μια εμφανή στην ερμηνεία του πνευματικότητα. Τέτοια θεμελιώδη κείμενα, που πέρα από τη «ρητορική τους», τη μαστοριά της γραφής αλλά και την ενδιάθετη προφητικότητα, έχουν θεατρικότητα, αλλά είναι και πολιτιστικά μνημεία όπου η θεολογία, ο μύθος, οι κοινωνικές δομές, τα ιδεολογήματα, τα δόγματα, οι αιρέσεις, ο αναρχισμός, ο φανατισμός αλλά και η πνευματική τόλμη είναι στρωματογραφικές συμπεριλήψεις του ευρωπαϊκού στοχασμού μέσα από το ειδικό φίλτρο της σλαβικής ψυχοσύνθεσης και του μυστικισμού των αναχωρητών και των «διά Χριστόν σαλών».

Κατά μέτωπον επίθεση. Το κεφάλαιο του «Μεγάλου Ιεροεξεταστή» είναι μια κατά μέτωπον επίθεση στην καθολική εν γένει εκδοχή του χριστιανισμού. Ισχύει όμως και για τα άλλα χριστιανικά δόγματα (Ορθοδοξία, διαμαρτυρία, τα ποικίλα υβρίδια της αμερικανικής προτεσταντικής διασποράς) όσο αυτά αποδέχονται την εκκοσμίκευση, την εξουσιαστική παρουσία της Εκκλησίας στην κοινωνία κάθε χώρας και κάθε εποχής.

Ο Ντοστογιέφσκι ξαναφέρνει τον Χριστό στον σύγχρονο κόσμο είτε στην εποχή των Σταυροφοριών (όπου το σπαθί από την κόψη του κόβει κεφάλια απίστων αλλά και ορθοδόξων στην Πόλη και των προτεσταντών στη σφαγή του Αγίου Βαρθολομαίου και στη λαβή του το σπαθί είναι… σταυρός!) είτε στις πυρές της Ιεράς Εξέτασης είτε στη μουσολινική δημιουργία του ανεξάρτητου κράτους του Βατικανού. Και ο πτωχός εκείνος κήρυκας της αγάπης Ναζωραίος κάθεται στο εδώλιο της Ιεράς Εξέτασης ενώπιον του κυνικού, άτεγκτου, δογματικού και ανελέητου εκπροσώπου της κοσμικής Εκκλησίας, δεσμώτης και κατηγορούμενος για διασάλευση της τάξης, του δόγματος, της ισχύος και της κρατικής βίας του βατικανού καθεστώτος.

Στα περίπου δύο χιλιάδες χρόνια από τον σταυρικό θάνατο και την Ανάσταση του πτωχού εκείνου συντρόφου των ψαράδων, που γεννήθηκε σε μια φάτνη αλόγων και κυνηγήθηκε από τη φυλή του και δικάστηκε από τους κατακτητές της πατρίδας του, μεσολάβησαν πολλά. Το κήρυγμα της αγάπης έγινε κατεστημένο ιερατείο γεμάτο με σύμβολα που κατέληξαν σύμβολα εξουσίας, βίας και υποταγής. Και είναι πλέον γνωστό πως εξουσία σημαίνει διαχείριση συμβόλων. Ετσι ο σταυρός έγινε πολιτικό σύνθημα, η αγάπη τράπεζα, οι ψαράδες ιερατείο με αυστηρή ιεραρχία και η πίστη αποτέλεσμα της ευσέβειας έγινε προπαγάντα φίντε, οργανωμένη προπαγάνδα πίστης μέσω της βίας ή της παραπλάνησης. Οποιος δεν δέχεται τον κανόνα, στην πυρά. Ετσι, ο φτωχούλης Χριστός είναι ανεπιθύμητος, επικίνδυνος, περιττός, και ως εκ τούτου απόβλητος. Στην πυρά!

ΑΠΟ ΤΗ ΣΕΒΙΛΛΗ ΣΤΟ ΧΑΛΙΦΑΤΟ. Αυτό το συγγραφικό θηρίο, ο Ντοστογιέφσκι, πριν από 150 χρόνια προφήτευσε όλες τις ιερές εξετάσεις και όλους τους ιεροεξεταστές των χρόνων που έρχονταν. Σοσιαλισμοί, κομμουνισμοί, φασισμοί, εθνικοσοσιαλισμοί, φονταμεταλισμοί, περονισμοί, ρατσισμοί, γενοκτονίες δεν είναι παρά μιμήματα και παραλλαγές της Ιεράς Εξέτασης και των καθεστώτων μιας ιδεοληπτικής εξουσίας.

Ο Μέγας Ιεροεξεταστής σήμερα φοράει κουκούλα και αποκεφαλίζει αιχμαλώτους στο Χαλιφάτο και στη θέση του Χριστού είναι ο Ντρέιφους, ο Τσάπλιν, ο Κινγκ, ο Μπελογιάννης, ο Ζαχάροφ.

Πώς φτάσαμε τα πέντε ψάρια που πολλαπλασίασε ο Χριστός να γίνουν κατεψυγμένα ιχθυοτροφείου;