H Σκωτία,η αυτονομία και η Αριστερά

Τον 19ο αιώνα η Ευρώπη είδε την άνοδο του εθνικισμού, με κράτη όπως η Ελλάδα, η Ουγγαρία, η Πολωνία και η Βουλγαρία να ζητούν ή να κερδίζουν την ανεξαρτησία τους. Ο Καρλ Μαρξ υποστήριξε τον εθνικισμό τέτοιου είδους, θεωρώντας ότι μπορεί να αποτελεί «πρόωρη συνθήκη» για κοινωνικές μεταρρυθμίσεις και διεθνείς συμμαχίες. Το 1914 ο Βλαντίμιρ Λένιν έγραψε: «Θα ήταν λανθασμένο να ερμηνεύσουμε το δικαίωμα στην αυτοδιάθεση ως κάτι άλλο από το δικαίωμα στην ύπαρξη ενός ξεχωριστού κράτους».

Εκτοτε κύλησε πολύ νερό στο αυλάκι και ο εθνικισμός αποσυνδέθηκε από τον απελευθερωτικό αγώνα. Σήμερα, νέες εκφάνσεις του αναδεικνύονται εν καιρώ παγκοσμιοποίησης. Και η Ευρώπη, εν μέσω κρίσης, βρίσκεται μπροστά σε μια πρόκληση: την απόσχιση περιοχών από μεγάλα κράτη της. Το δημοψήφισμα της 18ης Σεπτεμβρίου για την ανεξαρτησία της Σκωτίας αποτελεί ένα πείραμα το οποίο παρακολουθούν με ενδιαφέρον και άλλες ευρωπαϊκές περιοχές που αναζητούν την αυτονομία τους. Ακόμα μεγαλύτερο ενδιαφέρον όμως έχει το γεγονός ότι οι υποστηρικτές της ανεξαρτησίας τής δίνουν έναν κεντροαριστερό χαρακτήρα, κάτι καινοφανές στη μέχρι σήμερα πολιτική πρακτική.

Πριν από λίγους μήνες, τον Φεβρουάριο, ο Ντέιβιντ Κάμερον έκανε μια συναισθηματικά φορτισμένη – ασυνήθιστη για το φλέγμα του – έκκληση μιλώντας στο Ολυμπιακό Πάρκο του Ανατολικού Λονδίνου, τόπο διεξαγωγής των Ολυμπιακών Αγώνων, προς τους Σκωτσέζους: «Μη μας εγκαταλείπετε» τους είπε απευθυνόμενος στην κοινή αίσθηση του ανήκειν στο Ηνωμένο Βασίλειο και καλώντας τους να ψηφίσουν «όχι» στην ανεξαρτησία. Η έκκληση του Κάμερον έγινε έπειτα από μια σειρά δημοσκοπήσεων που έδειξαν ότι η υποστήριξη προς το «όχι», που μέχρι τότε ήταν μεγάλη, είχε αρχίσει να μειώνεται. Τώρα οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ακόμα πιο εντυπωσιακή άνοδο του «ναι». Τις τελευταίες τέσσερις εβδομάδες τα ποσοστά του «ναι» έχουν ενισχυθεί κατά 8 ποσοστιαίες μονάδες, φέρνοντας την καμπάνια του «όχι» μόλις 6 μονάδες μπροστά από 14 που ήταν τον Αύγουστο. Η μεγαλύτερη αλλαγή προέρχεται από τους ψηφοφόρους του Εργατικού Κόμματος, οι οποίοι φαίνεται να στρέφονται μαζικά υπέρ της ανεξαρτησίας.

Αυτή η εκστρατεία έχει ένα χαρακτηριστικό. Οπως παρατηρούν οι αναλυτές, η οικονομία – και όχι η εθνική ταυτότητα – εξελίσσεται στον πιο αποφασιστικό παράγοντα για τους Σκωτσέζους. Ποσοστό που ξεπερνά το 50% απαντά ότι θα ψήφιζε υπέρ της απόσχισης από το Ηνωμένο Βασίλειο εάν κέρδιζε 500 στερλίνες – περίπου 800 ευρώ – περισσότερα ετησίως. Μόλις 15% θα υποστήριζαν την ανεξαρτησία εάν έχαναν ένα αντίστοιχο ποσό, σύμφωνα με την ετήσια έρευνα για τις κοινωνικές πεποιθήσεις των Σκωτσέζων.

Η κοινωνική τάξη γίνεται όλο και πιο σημαντικός παράγοντας στη συζήτηση για την ανεξαρτησία, με τους πιο φτωχούς Σκωτσέζους να θεωρείται πιο πιθανό να υποστηρίξουν την απόσχιση. Στοιχεία της εταιρείας δημοσκοπήσεων Ipsos Mori δείχνουν ότι σχεδόν οι μισοί από εκείνους που ζουν στις πιο υποβαθμισμένες περιοχές της Σκωτίας σκοπεύουν να ψηφίσουν υπέρ της ανεξαρτησίας, σε σύγκριση με το 25% εκείνων που ζουν σε πιο εύπορες περιοχές. «Η διαφορά ανάμεσα στις ευημερούσες γειτονιές και τις πιο φτωχές είναι σήμερα η μεγαλύτερη των τελευταίων δύο ετών και διαρκώς αυξάνεται» παρατηρεί ο Μαρκ Ντίβλεϊ, διευθυντής της εταιρείας.

Αυτό ίσως βοηθά να κατανοήσουμε γιατί η συζήτηση περί ανεξαρτησίας στη Σκωτία γίνεται με πολιτικούς όρους Αριστεράς – Δεξιάς.

Το Εθνικό Κόμμα της Σκωτίας – ο βασικός υποστηρικτής του δημοψηφίσματος, που τώρα για δεύτερη θητεία ελέγχει το τοπικό Κοινοβούλιο του Εδιμβούργου – προτείνει ένα, με την ευρεία έννοια, κεντροαριστερό όραμα για την ανεξαρτησία. Στο πρόγραμμα που παρουσίασε τον Νοέμβριο, το κόμμα δεσμεύθηκε να επεκτείνει την ασφαλιστική κάλυψη για όλα τα παιδιά, να διαμορφώσει Σύνταγμα και να αυξήσει τον κατώτατο μισθό ανάλογα με τον πληθωρισμό. «Το “ναι” στηρίζεται στην Αριστερά πολύ πιο έντονα, ενώ το Καλύτερα Μαζί (η εκστρατεία για το “όχι”) προσπαθεί να καλύψει τα πάντα για τους πάντες, θεωρείται όμως ότι στηρίζεται περισσότερο στη Δεξιά» παρατηρεί ο Τζέιμς Μίτσελ, καθηγητής πολιτικών επιστημών στο Πανεπιστήμιο του Εδιμβούργου.

Από το 1955, όταν οι Συντηρητικοί κέρδισαν για τελευταία φορά την πλειοψηφία των εδρών στη Σκωτία, αυτή η γωνιά της Βρετανίας αποτελεί προπύργιο της Αριστεράς. Από τους 59 βουλευτές που στέλνει η Σκωτία στη Βουλή των Κοινοτήτων στο Λονδίνο, μόνο ένας ανήκει στους Τόρις. Οι Εργατικοί και οι σκωτσέζοι εθνικιστές κυριαρχούν στο Κοινοβούλιο του Εδιμβούργου εδώ και τουλάχιστον 15 χρόνια. «Η αντίληψη στη Σκωτία είναι ότι η Σκωτία δεν είναι τόσο συντηρητική όσο η Αγγλία και εκεί συνδυάζονται η ταξική και η εθνική ταυτότητα» προσθέτει ο Μίτσελ.

Με τους περισσότερους δεξιούς ψηφοφόρους να θεωρείται ότι θα ταχθούν εναντίον της ανεξαρτησίας, η έκβαση του δημοψηφίσματος – η νίκη του «ναι» ή του «όχι» δηλαδή – θα αποφασισθεί στην άλλη πλευρά του πολιτικού φάσματος που είναι και μεγαλύτερη. Κλειδί θεωρείται η απόφαση των υποστηρικτών του Εργατικού Κόμματος, που επισήμως υποστηρίζει το «όχι».

Ακόμα πιο αριστερά, η Ριζοσπαστική Εκστρατεία Ανεξαρτησίας έχει σε μεγάλο βαθμό κατορθώσει να ενώσει την κατακερματισμένη σκωτσέζικη Αριστερά πίσω από το όραμα της ανεξαρτησίας. Η κίνηση είναι ιδιαίτερα δραστήρια στα πιο φτωχά μέρη της Σκωτίας. Οπως λέει ο Πιτ Ράμαντ, συγγραφέας του βιβλίου «Ναι: Οι ριζοσπαστικές θέσεις υπέρ της σκωτσέζικης ανεξαρτησίας», εκείνοι που βρίσκονται στη χαμηλότερη βαθμίδα του status quo είναι εκείνοι που θα στηρίξουν περισσότερο τη συνταγματική αλλαγή. «Ο κόσμος φοβάται την αλλαγή» παρατηρεί. «Ομως εάν ζεις σε μια άθλια περιοχή και δεν έχεις καλή δουλειά ή είσαι άνεργος, γιατί να φοβάσαι; Δύσκολα τα πράγματα θα γίνουν πιο δύσκολα από ό,τι είναι τώρα».

«Δεν υπάρχουν εγγυήσεις ότι θα καταλήξουμε σε μια πιο δίκαιη Σκωτία με την ανεξαρτησία, όμως υπάρχουν πολλές πιθανότητες να γίνει κάτι τέτοιο» τονίζει ο Φίργκαλ Ντάλτον, στέλεχος του Εθνικού Κόμματος της Σκωτίας. «Μια μικρή δημοκρατία και ένα πιο δημοκρατικό, κεντροαριστερό σύστημα θα καλύψει καλύτερα τις ανάγκες των πολιτών, ιδιαίτερα των πιο ευάλωτων».

Είτε οι Σκωτσέζοι ψηφίσουν «aye» (ναι) είτε «naw» (όχι), το σίγουρο είναι ότι αυτό το ζήτημα θα επιλυθεί με επιχειρήματα και όχι με τη βία, όπως σε άλλα μέρη. Και σίγουρα θα αποτελέσει προηγούμενο για τις άλλες ευρωπαϊκές περιοχές που φλερτάρουν με την ανεξαρτησία. Με πρώτη και καλύτερη την Καταλωνία, όπου τα ποσοστά εκείνων που στηρίζουν την απόσχιση αυξάνονται διαρκώς και 83 από τους 135 βουλευτές του τοπικού Κοινοβουλίου δηλώνουν υπέρ της ανεξαρτησίας. Το βασικό επιχείρημα εκτός από τη διατήρηση της εθνικής ταυτότητας των Καταλανών είναι και εδώ οικονομικό: η περιοχή, υποστηρίζουν, συμβάλλει στον κρατικό προϋπολογισμό της Ισπανίας με πολύ μεγαλύτερα ποσά από εκείνα που λαμβάνει από την κεντρική κυβέρνηση. Αυτή η εξέλιξη μπορεί να ανοίξει τον ασκό του Αιόλου και στο θέμα των Βάσκων, ενώ και η Ανδαλουσία άρχισε να διατυπώνει αντίστοιχα αιτήματα. Το Εργατικό Σοσιαλιστικό Κόμμα της Ισπανίας τάσσεται υπέρ της παραμονής της Καταλωνίας στη χώρα, οι συζητήσεις όμως για πιθανή ομοσπονδιοποίηση έχουν αρχίσει.

Ομως και η γειτονική Ιταλία βιώνει αποσχιστικές τάσεις. Τον Μάρτιο περίπου δύο εκατομμύρια Ιταλοί ψήφισαν υπέρ της ανεξαρτησίας της Βενετίας, σε ανεπίσημο διαδικτυακό δημοψήφισμα. «Πρόκειται για πολιτικό μήνυμα που πρέπει να λάβουν όλοι υπόψη τους» δήλωσε ο περιφερειάρχης του Βένετο, ένα από τα στελέχη της ξενοφοβικής Λέγκας του Βορρά, που στήριξαν αυτήν την πρωτοβουλία, υπενθυμίζοντας το αίτημα του Βορρά για ανεξαρτητοποίηση. Οι λόγοι είναι και εδώ οικονομικοί.

Το πρώτο πείραμα γίνεται σύντομα. Τα κόμματα όμως της Κεντροαριστεράς σε όλη την Ευρώπη θα πρέπει να πάρουν την έκφραση αυτών των τάσεων σοβαρά, διότι φαίνεται ότι από εδώ και πέρα θα πρέπει να μάθουμε να ζούμε με αυτές.