Τατουάζ ελευθερίας πίσω από τα σίδερα

«Δείξε μου έναν άνθρωπο με τατουάζ», έλεγε ο Τζακ Λόντον, «και θα σου δείξω έναν άνθρωπο με ενδιαφέρον παρελθόν». Περιπετειώδης ο ίδιος, έχοντας συγχρωτισθεί με ανθρώπους που η ζωή μόνο ιστορίες τους χάρισε, περιπλανώμενους σε ξηρά και θάλασσα, ο αμερικανός συγγραφέας ήξερε τι έλεγε. Δύσκολα όμως θα φανταζόταν ότι σχεδόν έναν αιώνα μετά τα σώματα θα στιγματίζονταν σαν προϊόντα που πρέπει να διακοσμηθούν. Πλάι τους βέβαια (ή αρκετά μακριά τους) θα υπήρχαν ακόμη εκείνα που οι ιδιοκτήτες τους, φορείς ιστοριών γραμμένων πίσω από τα κάγκελα μιας φυλακής, θα κεντούσαν πάνω τους όνειρα και λάθη, με τη βοήθεια μιας αυτοσχέδιας συσκευής. Αυτούς αναζήτησε σε σωφρονιστικά ιδρύματα ανά την Ελλάδα η φωτογράφος Αλεξία Τσαγκάρη, εντοπίζοντας σχέδια στην επιφάνεια της μοναδικής ιδιοκτησίας τους που είχαν σοβαρό λόγο ύπαρξης.

«Δεν ήταν εύκολο να κερδίσεις την εμπιστοσύνη τους», μας λέει, «γιατί δεν παραδέχονταν ότι είχαν κάνει τατουάζ ή ότι το είχαν κάνει μέσα στη φυλακή». Λογικό, αν σκεφθεί κανείς ότι δεν πήραν την απόφαση επηρεασμένοι από τον συρμό. Τα συνήθη μοτίβα τους αναφέρονται στον πόθο για ελευθερία. Σε αγαπημένα πρόσωπα που τους δίνουν δύναμη από τον κόσμο των ζωντανών ή των νεκρών. Κάποια είναι κώδικες της φυλακής, με αποστολέα τον φέροντα και παραλήπτη άλλοτε πιθανό εχθρό του, άλλοτε τον ίδιο: τέσσερις περιμετρικές τελείες λ.χ. και μία στη μέση συμβολίζουν τους τοίχους του κελιού και τον κρατούμενο. Το μελάνι έχει αλλόκοτο χρώμα, παρόμοιο με το μπλε του στιλό, αφού συχνά ένα τέτοιο, μια βελόνα και ένα μικρό μοτέρ αρκούν. Αν είναι μουσουλμάνοι, μπορεί να το μετανιώσουν – η θρησκεία τους σχεδόν το απαγορεύει. «Αλλοι, μπορεί να το κάνουν σαν τιμωρία. Περήφανοι πάντως όπως αυτοί που το επιδεικνύουν στην παραλία δεν είναι. Το πολύ να παίρνουν λίγη δύναμη, χωρίς όμως και να το διατυμπανίζουν».

Τέτοιες ή άλλες αιτίες ύπαρξης της δερματοστιξίας είναι παμπάλαιες. Ο Ανθρωπος των Παγετώνων που βρέθηκε στις Αλπεις μάς έμαθε ότι το τατουάζ υπήρχε πριν από 5.000 χρόνια. Οι Πολυνήσιοι διέπρεψαν στην τέχνη του. Για να μην επιχειρήσουν να ξεφύγουν από το μαχαίρι τους, οι τούρκοι προαγωγοί  μαρκάριζαν τη δεκαετία του ’20 τις αρμένισσες πόρνες. Στη σύγχρονη ιστορία, η γλώσσα του τατουάζ των φυλακών, δηλωτική της σεξουαλικής προτίμησης, της συμμορίας ή άλλων πληροφοριών, μιλήθηκε για πρώτη φορά σε ρωσικά σωφρονιστικά καταστήματα. Από τη δεκαετία του 1990  κι έπειτα όμως, τα πράγματα άλλαξαν. Πλέον, τόση ματαιοδοξία μπορεί να φανερώνουν κάποια σχέδια, που στην Ελλάδα τουλάχιστον, με μια πρόχειρη αναζήτηση στα κοινωνικά δίκτυα, αναδύονται μέχρι και τατουάζ με μάρκες αυτοκινήτων, ανορθόγραφους στίχους, ακατανόητα τσιτάτα και φυσικά ναζιστικά σύμβολα που μπορεί και να ερμηνεύονται ως «εθνικιστικά».

Σε ιδανικές περιπτώσεις, ένα σχέδιο κοστίζει πολλά και ο δημιουργός του θεωρείται σχεδόν καλλιτέχνης. Τα σώματα που φωτογράφισε η Αλεξία Τσαγκάρη αφέθηκαν σε κάποιον συγκρατούμενο που τυχαίνει απλώς να πιάνει το χέρι του και που πληρώθηκε με λίγα χρήματα ή με μερικά πακέτα τσιγάρα. Το μέτριο αποτέλεσμα, λέει η φωτογράφος, ή η έλλειψη χρόνου μπορεί και να σημαίνουν ένα μισοτελειωμένο τατουάζ που τελειοποιείται εκτός φυλακής. Οι ενοχές για την επιλογή τους, από την άλλη, ίσως τους οδηγήσουν σε παρακινδυνευμένες τεχνικές απάλειψης. Οπως και να έχει, οι πρωταγωνιστές αυτών εδώ των εικόνων δεν στιγματίστηκαν για να εισέλθουν στην κυρίαρχη κουλτούρα αλλά για να θυμούνται την δική τους, ξεχωριστή ιστορία. Ενώ όλοι οι άλλοι επιλέγουν σε καθεστώς ελευθερίας κάτι που θυμίζει ακόμη και έργα του Μιρό για το μπράτσο τους, αυτούς εδώ η ζωή τούς τοποθέτησε εκεί που τη βολεύει και τους χάρισε μόνο μια ιστορία, έναν φόβο ή ένα όνειρο. Κι εκείνοι το αποτύπωσαν στο δέρμα τους.